Τετάρτη, 7 Ιουνίου 2017

1. Εισαγωγή

Κάποτε, υπήρχε μια εποχή κατά την οποία η Τιμή ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από τη ζωή κάθε σπουδαίου, καλού και αξιοπρεπούς άνδρα. Κάθε πράξη του χεριού του, κάθε σκέψη που έβρισκε το δρόμο της από το μυαλό στο στόμα και πέρα από τα χείλη, κάθε κίνητρο για κάθε προσπάθεια που άξιζε να πραγματοποιηθεί - όλα μαζί καθοδηγούνταν από την έμφυτη αίσθηση Τιμής και στόχευαν είτε στην υποστήριξη της Τιμής, είτε στην ανάκτησή της, στην περίπτωση που απωλέσθηκε λόγω κάποιας κακοτυχίας. Η Τιμή, για χιλιετίες, έχει υπάρξει το κεντρικό σημείο στις ιστορίες που διαβάζονταν στα παιδιά, με την ελπίδα ότι κι εκείνα θα μεγάλωναν και θα ζούσαν μία αξιότιμη ζωή. Γενναίοι άνδρες και γυναίκες που θα σκότωναν τον δράκο, θα νικούσαν την μάγισσα και θα εκθρόνιζαν τον κακό βασιλιά στο όνομα της εκπλήρωσης του αισθήματος της Τιμής.

Εκτός από τις παραπομπές στα παραμύθια, η Τιμή εμπεριέχεται σε όλα τα σπουδαία γεγονότα της ιστορίας, είτε γνωστά είτε όχι. Οι άνδρες και γυναίκες της Τιμής μιλούν στην ψυχή. Μιλούν σε ό,τι είναι πραγματικό και αληθινό μέσα στον άνθρωπο. Ο λόγος είναι ότι η Τιμή, ασχέτως με το πως καθορίζεται, αντιπροσωπεύει το τίμιο, το καλό, το όμορφο και το αληθές. Ο άνθρωπος τιμά τον Θεό, τους προφήτες και τους γονείς του. Τιμά τις υποσχέσεις του, τους όρκους του, τους νόμους του και τα χρέη του. Τιμά τους αθλητές, τους διανοούμενους και τα υψηλά επιτεύγματα χιλιάδων άλλων ανθρώπων μέσα στην κοινωνία.

Τί είναι, λοιπόν, η Τιμή; Αυτό που ακολουθεί παρακάτω είναι μια ματιά στις διάφορες έννοιες της Τιμής κατά τη διάρκεια των αιώνων και στο τι σημαίνει η Τιμή, στην παρούσα κατάσταση, για την ανθρωπότητα.

2. Ο Μεγαλόψυχος του Αριστοτέλη

Αν και όχι υπεράνω ακαδημαϊκής κριτικής, η έννοια του “Μεγαλόψυχου”, όπως αναφέρεται από τον Αριστοτέλη στα Ηθικά Νικομάχεια, αποτελεί σίγουρα μία πρώιμη ερμηνεία για το ποιόν του ανθρώπου της Τιμής. Αρκετοί επέκριναν την σύλληψη του Αριστοτέλη, πράγμα το οποίο αφήνει πρόσφορο έδαφος για περαιτέρω έρευνα επί του θέματος για το τι καθιστά έναν άνδρα αξιότιμο.

Στο 4ο βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων, ο φιλόσοφος δίνει μία πολύ απλή ερμηνεία για το περιεχόμενο και τη συμπεριφορά του μεγαλόψυχου ανθρώπου. Ορισμένα από τα χαρακτηριστικά φαίνονται αξιότιμα, ενώ κάποια άλλα φαίνονται να έρχονται σε σύγκρουση με τις δημοφιλείς συμπεριφορές και ιδέες της σύγχρονης εποχής, η οποία συγκαταλέγεται στις πιο μεταβατικές περιόδους της ιστορίας. Για παράδειγμα, ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι ο μεγαλόψυχος δεν εκθέτει τον εαυτό του σε κίνδυνο για ασήμαντους λόγους και του αρέσει να ευεργετεί, αποφεύγοντας ταυτόχρονα να τον ευεργετούν. Αυτά τα χαρακτηριστικά σίγουρα φάινονται αξιότιμα. Ο μεγαλόψυχος άνθρωπος, επίσης, πορεύεται στη ζωή του με βάση τις δικές του επιλογές, καθώς το να υποτάσσεται στη θέληση των άλλων θα τον καθιστούσε παρόμοιο με σκλάβο.

Ο Αριστοτέλης σχηματίζει μία περίπλοκη εικόνα, τουλάχιστον σύμφωνα με τη σύγχρονη αντίληψη της έννοιας της Τιμής. Παρουσιάζει την εικόνα μίας μορφής που είναι εύκολα συγκρίσιμη με έναν σύγχρονο αριστοκράτη. Ερχόμενος από διαφορετική εποχή, παρουσιάζει συμπεράσματα που είναι προϊόντα του καιρού του. Μπορεί, λοιπόν, κάποιος να υποθέσει ότι η έννοια της Τιμής είναι σχετική; Πιστεύω ότι αυτό θα ήταν ένα εσφαλμένο και επικίνδυνο συμπέρασμα.

3. Ιπποτισμός και Ευγενής Υποχρέωση (Noblesse Oblige)

“Ο ιπποτισμός είναι νεκρός”, ισχυρίζονται πολλοί σήμερα και ίσως να έχουν δίκιο. Ο ιπποτικός κώδικας ήταν ένας κώδικας συμπεριφοράς των ιπποτών του Μεσαίωνα. Για να συμμορφωθεί μ' αυτόν τον κώδικα, παρ' όλο που διάφερε από ομάδα σε ομάδα, ο ιππότης θα έπρεπε να προστετεύει τους φτωχούς, τους αδύναμους και τους ανυπεράσπιστους, να υπηρετεί το καλό, να αναζητά τη δικαιοσύνη και γενικά να είναι άψογος στη συμπεριφορά του. Από αυτά τα γνωρίσματα προέρχεται η πιο εύκολα αναγνωρισμένη αίσθηση της Τιμής.

Ίσως η πιο κοντινή, συγγενής και αξιόπιστη έννοια της Τιμής να έρχεται από το προπύργιο της επιθυμίας για Τιμή, που είναι η Γαλλία. Από τη γη της γκιλοτίνας και της σαμπάνιας προέρχεται η ιδέα που είναι γνωστή στη γαλλική γλώσσα ως “Ευγενής Υποχρέωση” (Noblesse Oblige). Δηλαδή, η πεποίθηση ότι μαζί με τον πλούτο, τη δύναμη και το γόητρο έρχονται και οι κοινωνικές ευθύνες: Είναι ηθική υποχρέωση το να ενεργείς με Τιμή, καλοσύνη και γενναιοδωρία. Στο σύγχρονό μας πολιτισμό, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τέτοιες ιδέες είναι “εκτός μόδας”. Οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι ένας ανησυχητικός κυνισμός έχει εισβάλλει στη σύγχρονη συντηρητική ψυχή, κατά τον οποίο το άτομο πιστεύει, είτε από επιλογή είτε από εξαναγκασμό, ότι οι άνθρωποι που είναι λιγότερο εύποροι είναι αποκλειστικά λόγω των δικών τους κακών επιλογών και έτσι είναι ανάξιοι της βοήθειας όσων ανήκουν στις υψηλότερες και πιο προνομιούχες θέσεις. Σ' αυτό, όμως, θα επανέλθουμε αργότερα.

4. Ο πολιτισμός της Τιμής εναντίον του πολιτισμού του Νόμου

Σε μια κοινωνία όπως η δική μας, στην οποία η αστική ευθύνη οριοθετείται από τον Νόμο, είναι σύνηθες να χάνει η έννοια της Τιμής τη σημασία της υπό τη σκιά του πανίσχυρου Νόμου. Αν ένας άνθρωπος βαδίζει σύμφωνα με τη νομοθεσία, τότε δεν έχει καμία ανάγκη για Τιμή ή Ηθική, αφού ο Νόμος καθορίζει τι είναι σωστό και τι λάθος. Το να αποφασίζεις, όμως, το σωστό και το λάθος με αυτόν τον τρόπο είναι φυγοπονία και τίποτα περισσότερο.

Ο, εξόριστος από τη Σοβιετική Ένωση, τιτάνας της συντηρητικής διανόησης, Aleksandr Solzhenitsyn, αναφέρθηκε στο παραπάνω ζήτημα στην ομιλία του στους απόφοιτους του Πανεπιστημίου του Harvard το 1978:

“Η Δυτική κοινωνία έχει διαμορφώσει την οργάνωσή της σε πλήρη ταύτιση με το γράμμα του νόμου... Κάθε διαμάχη λύνεται σύμφωνα με το γράμμα του νόμου και αυτή θεωρείται η κυρίαρχη λύση. Αν κάποιος είναι σωστός από νομικής πλευράς, τίποτα άλλο δεν απαιτείται. Κανένας δεν αναφέρει ότι, παρ' όλα αυτά, κάποιος μπορεί να μην έχει απόλυτο δίκιο, παροτρύνοντας σε αυτοσυγκράτηση, σε παραίτηση από τα νόμιμα δικαιώματα, σε θυσία και ανιδιοτελές ρίσκο. Κάτι τέτοιο θα ακουγόταν απλά παράλογο... Όλοι λειτουργούν στα ακραία όρια αυτού του νομικού πλαισίου.”

Ο Solzhenitsyn, παρ' όλο που δεν είναι θιασώτης ούτε της ανομίας ούτε του ολοκληρωτισμού, αναγνωρίζει ότι η υπερβολική εξάρτηση από την εξουσία του νόμου μπορεί να σκοτώσει την ψυχή και όσο μεγαλύτερη είναι η εξάρτηση, τόσο γρηγορότερος ο θάνατος. Δηλώνει και πάλι:

“Μια κοινωνία με μοναδικό κριτήριο αυτό του Νόμου, δεν αξίζει στον άνθρωπο. Η κοινωνία που είναι βασισμένη αποκλειστικά στο γράμμα του Νόμου ποτέ δεν φτάνει σε υψηλότερο επίπεδο και δεν μπορεί να επωφεληθεί από τις υψηλότερες ανθρώπινες δυνατότητες. Το γράμμα του Νόμου είναι υπερβολικά ψυχρό και τυπικό για να έχει ωφέλιμη επιρροή στην κοινωνία. Κάθε φορά που ο ιστός της ζωής διαμορφώνεται μόνο από νομικές σχέσεις, κυριαρχεί μια ατμόσφαιρα ηθικής μετριότητας που παραλύει στις ευγενέστερες παρορμήσεις του ανθρώπου. Έτσι, λοιπόν, θα είναι αδύνατο να αντισταθούμε στις δοκιμασίες αυτού του επικίνδυνου αιώνα μόνο με την υποστήριξη των νομικών δομών”.

Ο Solzhenitsyn αναφέρεται στον άνθρωπο που δεν ζει σύμφωνα με τις δυνατότητές του, αφού επιλέγει να περιορίζει τον εαυτό του έτσι ώστε να μην χρειάζεται να ανησυχεί για την ανάληψη των ευθυνών του, για την λήψη αποφάσεων με συνέπειες. Με την εξουσία του Νόμου ως καθοδηγητικό φως, το μυαλό του ανθρώπου είναι προγραμματισμένο πριν ακόμα βρεθεί σε μια κατάσταση που απαιτεί από αυτόν να ενεργήσει. Όλα είναι τόσο ξεκάθαρα και τόσο οριοθετημένα.

6. Τι είναι, λοιπόν, η Τιμή;

Τελικά, τι είναι η Τιμή; Πρέπει να αναφερθούμε πάλι στην ομιλία του Harvard από τον Solzhenitsyn για το συμπέρασμα. Συνοψίζοντας τις σκέψεις του για τη Δυτική εξάρτηση από τη δύναμη του Νόμου στον έλεγχο της ανθρώπινης δραστηριότητας, τοποθετείται:

“Η υπεράσπιση των ατομικών δικαιωμάτων έχει φτάσει σε τέτοιο ακραίο σημείο, ώστε να κάνει ολόκληρη την κοινωνία ευάλωτη απέναντι σε συγκεκριμένα άτομα. Έχει φτάσει η στιγμή για τη Δύση να υπερασπιστεί όχι τόσο τα ανθρώπινα δικαιώματα αλλά τις ανθρώπινες υποχρεώσεις”.

Η υπεράσπιση των “ανθρωπίνων υποχρεώσεων”. Αυτό είναι το δύσκολο! Στην τελική, σε μια ελεύθερη κοινωνία, ποιος έχει τη δικαιοδοσία να μιλάει για τις υποχρεώσεις των γειτόνων του; Ο άνθρωπος θα πρέπει να είναι ελεύθερος να κάνει ό,τι επιλέγει, όσο δεν βλάπτει τους υπόλοιπους, όπως υποστηρίζει η σύγχρονη φιλοσοφία. Έτσι, όμως, δεν προκαλείται βλάβη στους υπόλοιπους; Με άλλα λόγια, όταν επιλέγει κανείς να ενεργεί όπως επιθυμεί δεν βλάπτονται οι υπόλοιποι; Κάθε επιλογή στη ζωή ενός ανθρώπου, αναπόφευκτα θα δημιουργήσει επιπτώσεις. Ο άνθρωπος δεν είναι νησί κι αν έχει αποδειχθεί κάτι στο διάβα της ιστορίας είναι ότι ο εγωισμός – γνωστός στη σύγχρονη ακαδημαϊκή κοινότητα και στο σύγχρονο συντηρητικό λεξικό με τον πιο σαφή όρο “ιδιοτέλεια” - αποτελεί ιδιαίτερα σημαντικό παράγοντα στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Το να ενεργεί κανείς έντιμα συνήθως συμπεριλαμβάνει κάποιες θυσίες. Εάν, όμως, μία έντιμη πράξη αποτελεί επιλογή μόνο όταν αυτός που την πραγματοποιεί επωφελείται από αυτήν, τότε, τελικά, πόσο έντιμη είναι;

Ο έντιμος άνθρωπος θα πρέπει να υπερασπίζεται τις ανθρώπινες υποχρεώσεις και σε μια κοινωνία η οποία εστιάζει πολύ περισσότερο στο άτομο και στην ύλη απ΄ότι στο πνεύμα και στο καλό, η έντιμη επιλογή συχνά απαιτεί μια αποστασιοποίηση από τις σύγχρονες ιδέες. Επιστρέφοντας στη συντηρητική αντίληψη ότι αυτοί που βρίσκονται σε χαμηλότερη οικονομική τάξη έχουν να κατηγορήσουν μόνο τις κακές επιλογές τους, οι άνθρωποι της Τιμής απαντούν “ποια είναι η διαφορά”; Η Τιμή δεν καθορίζει ποιος είναι άξιος αξιοπρεπούς συμπεριφοράς. Η Τιμή αντιλαμβάνεται μια ανθρώπινη υποχρέωση που μένει ανεκπλήρωτη και ενεργά. Την κριτική την αφήνει για τους υποδεέστερους.

Το να πράττεις με Τιμή σημαίνει ότι παραδίδεις το σύνολο της ύπαρξής σου στην πεποίθηση ότι υπάρχει μία καθολική αίσθηση του σωστού και του λάθους στην ανθρώπινη ζωή και αλληλεπίδραση. Μερικοί την αποκαλούν φυσικό νόμο, άλλοι αντικειμενική αλήθεια. Ανεξαρτήτως της ονομασίας, παραμένει το ίδιο: Ο αναλλοίωτος νόμος υπό του οποίου καθορίζεται, όχι μόνο το πως όλοι οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις σχέσεις τους με τους υπόλοιπους, αλλά και το πως όλοι οι άνθρωποι αποκτούν μια λογική προσδοκία αντιμετώπισης από τους άλλους. Η αναζήτηση της έντιμης ζωής δεν είναι τίποτα άλλο από εκείνη την έμφυτη παρόρμηση που αισθάνονται όλοι οι άνδρες και γυναίκες όταν τους παρουσιάζεται μία επιλογή ανάμεσα στο γνήσιο καλό και το κακό.

Καθώς ο κοινωνικός καρκίνος του ηθικού σχετικισμού συνεχίζει να εξαπλώνεται σε όλη τη σύγχρονη κοινωνία, η συλλογική μας αίσθηση Τιμής εξακολουθεί να μειώνεται. Πώς μπορεί κανείς να ενεργήσει με Τιμή αν η πολύ βασική κατανόηση του σωστού και του λάθους αντικατασταθεί από μια ψευδο-φιλοσοφία που δηλώνει ότι το σωστό και το λάθος είναι μόνο κοινωνικά κατασκευάσματα, κειμήλια μιας περασμένης εποχής; Αν κάποιος ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει αντικειμενικά σωστό ή λάθος – ένας ειρωνικός ισχυρισμός δεδομένου ότι αυτή είναι μία αντικειμενική δήλωση - και εάν ζει μια ζωή που αντικατοπτρίζει αυτή την αδιαφορία απέναντι στην αντικειμενική καλοσύνη και στο κακό, τότε δεν έχει καμία βάση πάνω στην οποία θα χτίσει έναν καλύτερο κόσμο και επομένως δεν υπάρχει κανένας λόγος να παραπονιέται όταν ο κόσμος θα συνεχίζει να καταρρέει γύρω του.

Αν η Τιμή έχει κάποια αξία, τότε οι προσταγές της είναι τέτοιες ώστε παραμένουν αναλλοίωτες στο πέρασμα των γενεών. Αυτό που θεωρείται έντιμο σήμερα θα εθεωρείτο επίσης έντιμο στην εποχή των ιπποτών και των βασιλέων, αλλιώς δεν είναι έντιμο ούτε σήμερα, ούτε τότε, ούτε υπήρξε ποτέ.

7. Απαισιόδοξο τέλος;

Θα πρέπει να είμαστε ευγνώμονες για το ότι ο σχετικισμός είναι μόνο μια σκιά και δεν είναι ένα αντικείμενο ικανό να παράξει σκιά. Πρέπει να είμαστε ευτυχισμένοι για το γεγονός ότι, αν και ζούμε σε εποχή παρακμής, η Τιμή δεν είναι ούτε θα είναι ποτέ νεκρή όσο υπάρχουν αυτοί που επιθυμούν να ζήσουν έντιμη ζωή. Τέλος, πρέπει να θυμόμαστε ότι για να είμαστε έντιμοι, για να ζούμε σύμφωνα με τον αντικειμενικό κώδικα του σωστού και του λάθους, δεν θα υπάρχει ποτέ ένα εύκολο μονοπάτι να ακολουθήσουμε, αλλά είναι “στενὴ ἡ πύλη, καὶ τεθλιμμένη ἡ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, καὶ ὀλίγοι εἰσὶν οἱ εὑρίσκοντες αὐτήν” (Κατά Ματθαίον, 7:14).

μετάφραση/απόδοση, για το Ιδεάπολις, του Β. Π.

Προτεινόμενος σύνδεσμος: 
Ο θάνατος της Τιμής

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -