Κυριακή, 27 Νοεμβρίου 2016

Στο Εθνικό Μουσείο της Ρώμης εκτίθεται ένα από τα πιο διάσημα αγάλματα της ελληνιστικής περιόδου, ο Πυγμάχος των Θερμών. Πρόκειται για ένα ορειχάλκινο άγαλμα που αναπαριστά έναν ρωμαλέο πυγμάχο να κάθεται σε βράχο με μανταρισμένα τα χέρια του μετά από έναν ακόμα πυγμαχικό αγώνα. Χρονολογείται περίπου στο 330 π.Χ. και δεν θεωρείται πως αναπαριστά έναν συγκεκριμένο πυγμάχο, αλλά αποτελεί μία συλλογή χαρακτηριστικών του τυπικού πυγμάχου της εποχής. Ιδιαίτερη εντύπωση κάνει η λεπτομέρεια με την οποία έχουν σμιλευτεί τα σημάδια στο πρόσωπο - η σπασμένη μύτη, ο τρόπος κατασκευής του στόματος που υποδηλώνει σπασμένα δόντια, τα πρησμένα χείλη, η εντύπωση παρουσίας κηλίδων αίματος. Το γλυπτό βρέθηκε θαμμένο σε άριστη κατάσταση και θεωρείται ότι φυλάχθηκε για να μην κλαπεί από τους Γότθους που είχαν εισβάλλει στη Ρώμη το 410 π.Χ. 

Γενικότερα, οι ουλές και τα σημάδια στο σώμα των ανδρών έχουν μία μακρά και ενδιαφέρουσα θέση στην ιστορία. Μέχρι τις ημέρες μας - στην Ασία και στην Αφρική ιδιαίτερα - αλλά και για χιλιάδες χρόνια στην Ευρώπη, δεν αποτελούσαν ταμπού ούτε προκαλούσαν αποτροπιασμό στα λοιπά μέλη της κοινότητας, σε αντίθεση με αυτό που παρατηρούμε να ισχύει στις σημερινές Δυτικές κοινωνίες τις τελευταίες δεκαετίες. Αν και υπάρχουν περιπτώσεις χάραξης σημαδιών στο σώμα ως στιγματισμό για κάποιο έγκλημα, οι ουλές και τα σημάδια που έχουν αποκτηθεί στο κυνήγι, στη μάχη ή σε διάφορες περιπέτειες θεωρούνταν σύμβολα τιμής, αποτελούσαν λόγους προσωπικής υπερηφάνειας, ήταν αναπόσπαστα κομμάτια της ταυτότητας του κατόχου τους ή, ακόμα, σηματοδοτούσαν τη μετάβαση από την εφηβεία στην ενήλικη ζωή του ανδρός. 

Ο Ομηρικός μύθος του Οδυσσέα μάς δίνει ένα εξαιρετικό παράδειγμα της ουλής ως στοιχείου της ταυτότητας. Σύμφωνα με την αφήγηση, στα εφηβικά του χρόνια ο Οδυσσέας απέκτησε μία βαθιά ουλή πάνω από το γόνατο κατά τη διάρκεια κυνηγιού αγριόχοιρου σε επίσκεψή του στο σπίτι του παππού του, Αυτόλυκου, στον Παρνασσό. Αυτό το πρώτο του μεγάλο κυνήγι έμελλε να τον σημαδέψει για ολόκληρη τη ζωή του. Όχι μόνο επειδή απετέλεσε μία πρώτη σημαντική δοκιμασία αλλά κι επειδή αυτή η ουλή, κατά την επιστροφή του στην Ιθάκη μετά από είκοσι χρόνια μαχών και περιπετειών, ήταν το σημάδι από το οποίο τον αναγνώρισε η τροφός του, η Ευρύκλεια. Η ίδια η ουλή, δηλαδή, που απέδειξε την ταυτότητά του ήταν αυτή που τον βοήθησε να τη διαμορφώσει εξαρχής, από τα νεανικά του χρόνια. 

Από τα πανάρχαια χρόνια, σε όλους τους πατριαρχικούς πολιτισμούς, η έννοια της τιμής δεν αφορούσε αποκλειστικά και μόνο την εσωτερική αρετή αλλά είχε να κάνει με τη φήμη, τον θαυμασμό και τον σεβασμό. Βασιζόταν στην ανθεκτικότητα, στην αντοχή, στο θάρρος και στην ετοιμότητα της απάντησης απέναντι σε μία προσβολή ή σε μία επίθεση. Ως εκ τούτου, οι ουλές προερχόμενες από μονομαχίες αποτελούσαν σημάδι τιμής και ανδρείας κι αυτό το διαπιστώνουμε από τους άνδρες της φυλής του Αμαζονίου Yanomamo, που μονομαχούσαν για λόγους τιμής με ρόπαλα, μέχρι τους νεότερους Ευρωπαίους ξιφομάχους. Αμφότεροι επιδείκνυαν με υπερηφάνεια τα τραύματά τους και δεν αισθάνονταν την παραμικρή ντροπή. Οι ουλές γι’ αυτούς συμβόλιζαν τις νίκες τους, την περιφρόνηση του Θανάτου και του πόνου μπροστά στη διαφύλαξη της τιμής και της υπόληψής τους και, φυσικά, τις εξαιρετικές τους ικανότητες. 

Η κουλτούρα της μονομαχίας διατηρήθηκε από τις φοιτητικές λέσχες ξιφασκίας στην Πρωσία και στην Αυστρία μέχρι και τον Μεσοπόλεμο. Οι νεαροί φοιτητές μονομαχούσαν, για να γίνουν αποδεκτοί από τη φοιτητική κοινότητα, με σκοπό όχι να σκοτώσουν (αν και αρκετές φορές τα τραύματα ήταν θανατηφόρα) αλλά να χαρακώσουν τον αντίπαλο στο πρόσωπο. Όποιο κι αν ήταν το αποτέλεσμα της μονομαχίας, οι νέοι ένιωθαν υπερήφανοι για τις ουλές τους, καθώς το να μην έχει κάποιος θεωρούνταν ντροπιαστικό. Ο καταδρομέας Όττο Σκορτσένυ, από τους πλέον παρασημοφορημένους και διακριθέντες αξιωματικούς του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, με επιχειρήσεις που έχουν γραφτεί ανεξίτηλα στην Ιστορία και προκάλεσαν τον θαυμασμό ακόμα και των εχθρών του, απέκτησε τη διάσημη ουλή του ως μέλος της Μαρκομανικής Οργάνωσης Μονομαχιών κατά τη διάρκεια των σπουδών του στο Πολυτεχνείο της Βιέννης. 

Σε άλλους λαούς, κυρίως υποσαχάριους αφρικανικούς, παρατηρείται μία διαδεδομένη κουλτούρα χάραξης σημαδιών στο σώμα ως αντικείμενο ενηλικίωσης των εφήβων. Τα διακριτικά σημάδια - σύμβολα της φυλής χαράσσονται σε τελετές που συμμετέχουν μαζικά τα νεαρά μέλη. Η χάραξη των συμβόλων αυτών είναι εξαιρετικά επίπονη και χρονοβόρα και συνήθως καλύπτουν μεγάλο μέρος του σώματος, αν όχι το μεγαλύτερο. Το άτομο από παιδί έχει γίνει πλέον Άνδρας και Πολεμιστής, έχει αφήσει την ξεγνοιασιά και έχει αποκτήσει ευθύνες έναντι της κοινότητας, όπως και δικαιώματα. Έτσι, λοιπόν, αυτή η μετάβαση, που λαμβάνει και αναγεννησιακό χαρακτήρα, δεν μπορεί να είναι ανώδυνη και ευχάριστη. Ο νέος πρέπει να δείξει δύναμη και αυτοκυριαρχία προκειμένου να αναγεννηθεί ως άνδρας, πρέπει να δαμάσει τον πόνο για να τον δεχτούν οι όμοιοί του σαν συμπολεμιστή στην παράταξη της μάχης. Είναι τέτοιος ο συμβολισμός και τόση η αξία αυτών των συμβόλων που, πολλές φορές, οι εχθροί τα αφαιρούν από τους αιχμαλώτους σε μία προσπάθεια ταπείνωσης και υποταγής του αντιπάλου. 

Τελειώνοντας πρέπει να αναφέρουμε πως οι πολεμικές ουλές αποτελούσαν και σύμβολα αρχής, αξιοπιστίας και σεβασμού, ιδιαίτερα για τους ηγέτες. Όπως μας πληροφορεί ο Αρριανός (Αρριανού Ανάβασις: Ζ΄, ΙΧ, Χ), συγκλονιστική ήταν η ομιλία του Αλεξάνδρου – ο οποίος πολεμούσε πάντα στην πρώτη γραμμή και τραυματίστηκε πολλές φορές κατά τη διάρκεια της μάχης – στους στρατιώτες του κατά τη στάση της Ώπιδος, την οποία και κατέστειλε βίαια, το 324 π.Χ. “Ποιος από εσάς πιστεύει ότι έχει πασχίσει περισσότερο για μένα από ό,τι εγώ γι’ αυτόν; Εμπρός! Όποιος έχει ουλές ας μου τις δείξει κι εγώ με τη σειρά μου θα του δείξω τις δικές μου! Διότι δεν υπάρχει μέρος στο σώμα μου που να έχει μείνει χωρίς ουλές, ούτε κάποιο είδος όπλου, είτε για μάχη εκ του συστάδην είτε εκήβολο, που να μην έχει αφήσει σημάδι στο σώμα μου. Διότι έχω τραυματιστεί από σπαθί σε μάχη σώμα με σώμα, με έχουν χτυπήσει βέλη και με έχουν χτυπήσει βλήματα από πολιορκητικές μηχανές. Κι ενώ συχνά έχω χτυπηθεί από πέτρες και κομμάτια ξύλου προς χάριν των ζωών σας, της δόξας και του πλούτου, σας οδηγώ ακόμα ως κατακτητές πάνω από γη και θάλασσα, από όλα τα ποτάμια, τα βουνά και τις πεδιάδες”. 

Ήταν η εποχή που κυριαρχούσε το πρότυπο του βασιλέως/πολεμιστή και τα σημάδια των μαχών αποτελούσαν τεκμήριο για την αφοσίωση και την αυτοθυσία του Ηγεμόνα προς τους συμπολεμιστές του. Στην ουσία, ο πόλεμος έφερνε πιο κοντά τους άνδρες, αριστοκρατικής ή μη καταγωγής, καθώς στη μάχη διέτρεχαν τον ίδιο κίνδυνο και ξεδίπλωναν αρετές που δεν μπορούν να εκδηλωθούν σε καιρό ειρήνης. Το λεγόμενο virtus, κατά τους Ρωμαίους, το πολεμικό θάρρος, η γενναιότητα, η ισχύς, η υπέρτατη αρετή. Οι τελευταίοι, στην προσπάθεια τους να φανούν πιο ανδρειωμένοι, είχαν ως στόχο να ενταχθούν στο πεζικό παρά να πολεμήσουν ως πελταστές ή τοξότες, καθώς έτσι οι πιθανότητες να αποκτήσουν ουλές ήταν περισσότερες κι έτσι θα ανέβαινε το κοινωνικό status και η υπόληψη ή η φήμη μεταξύ των συμπολιτών τους. 

Διαβάζοντας τα παραπάνω αντιλαμβανόμαστε πως, προφανώς, οι καιροί έχουν αλλάξει και μαζί τους, εκτός από τον τρόπο ζωής, άλλαξαν και τα πρότυπα, οι αξίες και τα ήθη. Στη Δύση, που προωθείται ταχέως και επιθετικά η θηλυκοποίηση της κοινωνίας, οι ουλές και τα σημάδια - από κοινωνικά αποδεκτά σύμβολα ανδρισμού, από “παράσημα” για τους σημαδεμένους – πέρασαν στο κοινωνικό περιθώριο και έφτασαν να συνεπάγονται εγκληματικότητα, επιθετικότητα, ακόμα και χαμηλή νοημοσύνη. Σίγουρα όχι για όλους, αλλά, τουλάχιστον, για τη δικτατορία των ΜΜΕ, της επιβολής ενός συγκεκριμένου τρόπου σκέψης και του mainstream. Αυτών που θέλουν έναν άνδρα ανίσχυρο, “ευαίσθητο”, παθητικό, βορά στις επιταγές των εξουσιαστών. Από την άλλη πλευρά, βέβαια, υπάρχουν κι αυτοί που αντιλαμβάνονται την Ταυτότητα, την Παράδοση και, πάνω απ’ όλα, την Ελευθερία ως κάτι παραπάνω από λέξεις κενές περιεχομένου. Αυτοί που απορρίπτουν τα στερεότυπα των εχθρών της πατριαρχίας. Κι αν δεν υπάρχουν μάχες ή μονομαχίες, με τον τρόπο που υπήρχαν παλαιότερα, υπάρχει ο πολιτικός ακτιβισμός, η ορειβασία ή οι πολεμικές τέχνες για ν’ αποκτήσει κανείς τα δικά του “παράσημα”. 

του Γ. Γ. 
η ιδέα του κειμένου είναι βασισμένη στο Men and Scars

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -