Κυριακή, 22 Νοεμβρίου 2015

Ο Φράνσις Φουκουγιάμα είναι ένας από τους πιο φημισμένους πολιτικούς επιστήμονες του κόσμου και ο κύριος λόγος γι' αυτό είναι ένα βιβλίο που έγραψε πριν από μερικά χρόνια με το οποίο είχε προβλέψει ότι η Ιστορία θα έληγε ουσιαστικά με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο Φουκουγιάμα αναφέρεται συχνά με μία δόση εμπαιγμού, καθώς θεωρείται ως ο κύριος εκφραστής μίας αφελούς φιλελεύθερης ουτοπίας. Όμως, υπάρχουν αρκετοί καλοί λόγοι για να βάλουμε για λίγο στην άκρη αυτή την άποψη του Φουκουγιάμα και να τον δούμε ως έναν στοχαστή ο οποίος είπε κάτι πραγματικά πολύ σημαντικό για την εποχή μας. 

Ένα από τα ενδιαφέροντα χαρακτηριστικά του βιβλίου του Φουκουγιάμα, “το Τέλος της Ιστορίας και ο Τελευταίος Άνθρωπος”, είναι ότι, σε αντίθεση με άλλους φιλελεύθερους στοχαστές, δεν ενδιαφέρεται πολύ για την οικονομία αλλά βασίζει την επιχειρηματολογία του στη φιλοσοφία. Ο Φουκουγιάμα, μελετώντας τον Πλάτωνα, τον Κόζεβ και τον Νίτσε, παρά τις μεγάλες τους διαφορές, προσπαθεί να ερμηνεύσει τους μηχανισμούς που οδηγούν την Ιστορία εμπρός και το πως με τη σειρά τους μπορούν να αλλάξουν και να τροποποιηθούν ώστε να σταματήσει ο τροχός να περιστρέφεται. 

Τι είναι η Ιστορία σ' αυτό το πλαίσιο; Και τι συμβαίνει όταν η Ιστορία φτάνει στο “τέλος”; Κρίνοντας από τον τρόπο που περιγράφει την Ιστορία ο Φουκουγιάμα, ερμηνεύεται ως ανθρώπινη δράση και, πιο συγκεκριμένα, ως ο τύπος των μεγάλων πράξεων που καθοδηγούνται από τη θέληση για δύναμη. Γι' αυτό και ο Νίτσε έχει μία συγκεκριμένη θέση στον κόσμο του Φουκουγιάμα. Σύμφωνα με τον στοχαστή, η Ιστορία κινείται από δύο βασικά κίνητρα: Πρώτον, από την ανάγκη για αναγνώριση, όπως την περιέγραψε ο Κόζεβ στις διαλέξεις του για τον Χέγκελ, και, δεύτερον, από τη δύναμη της ψυχής, από το θυμοειδές όπως περιγράφεται από τον Πλάτωνα. Για τους σκοπούς αυτής της εργασίας, το θυμοειδές είναι πιο σημαντικό από την ανάγκη για αναγνώριση. 

Το θυμοειδές είναι ουσιαστικά ο φιλοσοφικός όρος για την τεστοστερόνη, καθώς μοιράζονται τα ίδια χαρακτηριστικά. Μέσω του θυμοειδούς έρχονται οι αρετές, όπως η αίσθηση της τιμής, η ανησυχία για τη δόξα, η αυτοπεποίθηση και η γενναιότητα. Από την άλλη πλευρά, είναι επίσης το θεμέλιο για πιο επικίνδυνες ιδιότητες, όπως η οργή, η υπερηφάνεια και η θέληση για δύναμη. Ο Φουκουγιάμα πιστεύει ότι το θυμοειδές είναι η κινητήρια δύναμη της ιστορίας, με την έννοια ότι έχει οδηγήσει στις μεγάλες εξερευνήσεις, στους πολέμους και σε άλλες εκδηλώσεις, που έχουν σοβαρές συνέπειες για τους ανθρώπους γενικότερα. Αν η Ιστορία είναι να φτάσει σε ένα τέλος, τότε το θυμοειδές χρειάζεται να κατασταλεί και θα πρέπει να κατευθυνθούν αλλού οι ενέργειές του. 

Εδώ επανέρχεται ο Νίτσε, ο οποίος προέβλεψε ένα πλάσμα το οποίο αποκάλεσε “Τελευταίο Άνθρωπο”, έναν άνθρωπο που στερείται θυμικού και, επομένως, δεν έχει θέληση για δύναμη. Ο Τελευταίος Άνθρωπος είναι ικανοποιημένος με την εύκολη ζωή και δεν νοιάζεται για την περιπέτεια και τον κίνδυνο. Εκείνοι που ζουν στο Τέλος της Ιστορίας και μπορούν ακόμα να ανάψουν μία σπίθα από το θυμικό, κατευθύνουν τις ενέργειές τους στο να αποκτήσουν όλο και περισσότερο χρήμα. Ένα ενδιαφέρον πράγμα, που σπάνια αναφέρεται για τον Φουκουγιάμα, είναι ότι αφήνει ανοιχτή τη δυνατότητα για να ξεκινήσει και πάλι η Ιστορία. Το μόνο που χρειάζεται είναι μία αρκετά ισχυρή σπίθα του θυμοειδούς για να ανάψει τον δυναμίτη που βρίσκεται εντός του Ευρωπαίου και δεν εξαφανίστηκε πλήρως. 

Ο ευρωπαϊκός πολιτισμός ζει για άλλη μία φορά την Ιστορία και ο λόγος γι' αυτό είναι η μαζική μετανάστευση προς την Ευρώπη και όλα αυτά που έφερε στην ήπειρό μας. Έχει ειπωθεί πολλές φορές ότι η Ιστορία ξεκίνησε και πάλι με τα γεγονότα της 9/11, αλλά τώρα φαίνεται πολύ πιο σχετικό αν σκεφτούμε τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν εις βάρος του γαλλικού λαού και έγιναν αισθητές από όλους τους Ευρωπαίους. Θα ήταν λάθος να πούμε ότι η τρομερή σφαγή που διαπράχθηκε στο Παρίσι από ισλαμιστές τρομοκράτες είναι ένα σημείο εκκίνησης της Ιστορίας. Είναι, ωστόσο, μία ισχυρή υπενθύμιση ότι ζούμε ακόμα στην Ιστορία. 

Σ' αυτή την τραγωδία πρέπει να προσθέσουμε και το γεγονός ότι οι ελίτ και οι περισσότεροι άνθρωποι αντιδρούν σ' αυτή την επίθεση μέσα στο πλαίσιο της φύσης του Τελευταίου Ανθρώπου, εμφανίζοντας αυτά τα χαρακτηριστικά που περιέγραψε ο Αριστοτέλης ως τις τελευταίες αρετές μιας ετοιμοθάνατης κοινωνίας: Την απάθεια και την ανοχή. Μας λένε ότι χρειαζόμαστε περισσότερη πολυπολιτισμικότητα, κατανόηση, πολυμορφία και ισότητα. Τίποτα δεν θα γίνει για τη ρίζα του προβλήματος, δηλαδή τη μετανάστευση από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική στην Ευρώπη. 

Ούτε καν ο Νίτσε δεν θα μπορούσε να προβλέψει τη φρίκη που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες του Τελευταίου Ανθρώπου από τότε που άνοιξαν τις πύλες τους σε ανθρώπους από όλο τον κόσμο, τους οποίους δεν είναι με κανένα τρόπο σε θέση να αντιμετωπίσουν. Είναι σα να βλέπεις μία αγέλη λύκων να τρέχει αφηνιασμένη σε ένα κλειστό βοσκοτόπι. Είναι σαφές ότι οι ποιμένες (πολιτικοί, τραπεζίτες, δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί) δεν πρόκειται να κάνουν τίποτα γι' αυτή την κατάσταση. Επιπλέον, δεν είναι η “σιωπηλή πλειοψηφία” αυτή που πρόκειται τελικά να σπάσει τη σιωπή και να προσπαθήσει να αλλάξει τη σειρά των πραγμάτων. 

Το μέλλον είναι αβέβαιο, αλλά για το μόνο που μπορούμε να είμαστε σίγουροι είναι ότι οι άνθρωποι που πρόκειται να αντιστρέψουν αυτή την πτωτική πορεία θα πρέπει να αναζωπυρώσουν το θυμικό τους και να αφυπνίσουν τη θέλησή τους για δύναμη. Αυτή η αφύπνιση δεν θα έρθει από την παρατήρηση των θεμελιωδών αρετών της τρέχουσας τάξης, δηλαδή της ισότητας και της διαφορετικότητας, αλλά κοιτάζοντας μέσα μας για τις ποιότητες που ο Νίτσε υποστήριζε στον Ζαρατούστρα του: Το θάρρος και τη σοφία. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι αν κάποιος δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τον πολιτισμό μας ως πηγή δύναμης, τότε πρέπει να αρχίσει με την αναδιαμόρφωση του εαυτού του. Αυτή η αναδιαμόρφωση είναι απαραίτητη επειδή η Ιστορία δεν μας αφήνει άλλη επιλογή από το να την αντιμετωπίσουμε, ανεξάρτητα από οτιδήποτε άλλο. 

Μετάφραση/ απόδοση, για το Ιδεάπολις, του Χρήστου Καρανικόπουλου

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -