Κυριακή, 4 Οκτωβρίου 2015

Η λέξη οργάνωση αναφέρεται στην “κατάλληλη διάταξη των μερών ενός συνόλου, ώστε να λειτουργεί κανονικά και αποτελεσματικά” (1). Ετυμολογικά, όπως και η λέξη οργανισμός, προέρχεται από την λέξη όργανο, δηλαδή “κάθε φυσικό ή τεχνητό μέσο που χρησιμεύει για παραγωγή έργου (εργαλείο) ή μέρος ζώντος σώματος που επιτελεί ειδική λειτουργία αναγκαία για τη ζωή” (2). Όπως, λοιπόν, ο ανθρώπινος οργανισμός για να φέρει τις ιδιότητες της ζωής βασίζεται στην αλληλεπίδραση των οργάνων του σώματος, έτσι και η ανθρώπινη δραστηριότητα, σε ατομικό ή συλλογικό επίπεδο, για να μπορέσει να παράξει έργο και να αναπτυχθεί παρουσιάζει την ανάγκη της οργάνωσης συγκεκριμένων ζωτικών στοιχείων.

Στο παρόν κείμενο θα ασχοληθούμε με την έννοια και τα χαρακτηριστικά της οργάνωσης σε συλλογικό επίπεδο και πιο συγκεκριμένα στο πεδίο της ανάπτυξης και εφαρμογής των ιδεών, βάσει των σημαντικότερων μορφών συλλογικής οργάνωσης: Του κόμματος και του κινήματος. Πριν προχωρήσουμε, όμως, στην ανάλυση των συγκεκριμένων μορφών, οφείλουμε να αφιερώσουμε λίγες γραμμές για τη σπουδαιότητα της οργανωμένης συλλογικής έκφρασης των ιδεών σε αντιδιαστολή με την ατομικιστική προσέγγιση.

Οι σύγχρονες κοινωνίες είναι οργανωμένες κοινωνίες. Οι άνθρωποι ζουν, εργάζονται, κάνουν οικογένειες και γενικότερα δραστηριοποιούνται μέσα σ’ αυτές με έναν οργανωμένο τρόπο. Ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν και είναι δομημένες οι κοινωνίες βασίζεται σε κάποιες αρχές οι οποίες, με τη σειρά τους, είναι βασισμένες στις κυρίαρχες ιδέες της εποχής. Για την αλλαγή ή την τροποποίηση αυτών των αρχών είναι προφανές ότι πρέπει να προηγηθεί η αλλαγή ή η μετεξέλιξη των ιδεών που βρίσκονται πίσω από αυτές και προσφέρουν τις πνευματικές και ηθικές βάσεις. Όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, για να γίνει εφικτή η όποια κοινωνική αλλαγή μέσα στο υπάρχον οργανωμένο κοινωνικό πλαίσιο χρειάζεται μία εξίσου οργανωμένη αντίρροπη κοινωνική δύναμη. Με άλλα λόγια, οι ανοργάνωτες, αποσπασματικές δυνάμεις αδυνατούν εκ των πραγμάτων να επιδράσουν αποφασιστικά επιφέροντας το προσδοκώμενο αποτέλεσμα.

Η οργάνωση είναι ένας μηχανισμός που λειτουργεί ως δίκτυο αλληλεπίδρασης μεταξύ διαφορετικών ατόμων για την εκτέλεση διαφορετικών λειτουργιών. Καθιστά δυνατές σύνθετες δραστηριότητες, οι οποίες χωρίς αυτή δεν θα μπορούσαν να πραγματοποιηθούν ή θα πραγματοποιούνταν πλημμελώς. Βασίζεται στην αμοιβαία κατανόηση, τη συνεργασία και τη συναίνεση μεταξύ των μελών της. Αναθέτει θέσεις και ρόλους στα μέλη της και τους οδηγεί στο να αναλάβουν τις υποχρεώσεις τους και να λειτουργήσουν σύμφωνα με τη θέση και τον ρόλο τους.

Ως εκ τούτου, οι φορείς ριζοσπαστικών ιδεών και αντιλήψεων για να βρεθούν σε θέση να επηρεάσουν και, γιατί όχι, να ανατρέψουν το υπάρχον status quo χρειάζεται να επιδοθούν σε έναν διττό, παράλληλο, αγώνα: Καταρχήν σε προσωπικό, ατομικό επίπεδο – ώστε να πραγματοποιήσουν την αναγκαία υπέρβαση του εαυτού – αλλά και σε ένα οργανωμένο, συλλογικό επίπεδο, ώστε να αντιστρέψουν τη ροή των γεγονότων στο κοινωνικό πεδίο.

Το κόμμα

Πέρα από τις επί μέρους διαφορές που παρουσιάζονται ανά χώρα και σύστημα, για τις κοινοβουλευτικές δημοκρατίες δυτικού τύπου το κόμμα αποτελεί μία πολιτική οντότητα η οποία, μέσα από την οργάνωση των πολιτών και τη συμμετοχή στις εκλογικές διαδικασίες, διεκδικεί την άσκηση της εξουσίας. Ένα κόμμα έχει συγκεκριμένη δομή - με ιεραρχία, στελεχιακό δυναμικό, οπαδούς και ψηφοφόρους - και με βάση τις ιδεολογικές του αρχές διαμορφώνει το δικό του πολιτικό δόγμα – πρόγραμμα.

Κάθε κόμμα μπορεί να έχει τα δικά του ιδιότυπα χαρακτηριστικά και να λειτουργεί με τον δικό του τρόπο. Όποια και να είναι τα χαρακτηριστικά ενός κόμματος, όμως, η ουσία είναι πως, ως μορφή συλλογικής οργάνωσης, αποτελεί προϊόν της νεωτερικότητας, έχοντας τις ρίζες του στη Βρετανία στα τέλη του 17ου αιώνα. Οργανωμένα πολιτικά κόμματα δεν βρίσκουμε ούτε στην αρχαία Ελλάδα, ούτε στην Ρώμη, όπου υπήρχε βέβαια εκπροσώπηση των Πατρικίων και των Πληβείων στη Σύγκλητο, αλλά σε τελείως διαφορετική βάση. Για πολλούς αιώνες, μάλιστα, τα κόμματα θεωρούνταν διασπαστικά μορφώματα και αποκαλούνταν σέκτες.

Η εξουσία, ως το ζητούμενο, η εκλογική διαδικασία, ως το μέσο, και ο κοινοβουλευτισμός, ως το πλαίσιο, καθορίζουν πλήρως την ύπαρξη και την λειτουργία των κομμάτων ως μορφών συλλογικής οργάνωσης. Είναι προφανές, λοιπόν, ότι η εξάρτηση από αυτό το τρίπτυχο αναδεικνύει τις αδυναμίες και τα στεγανά της λειτουργίας των κομμάτων. Η ιδεολογία αποτελεί σημαντικό σημείο διαφοροποίησης μεν, αλλά, από τη στιγμή που το πλαίσιο είναι συγκεκριμένο και καθοριστικό, η ουσιαστική επίδρασή της στο τελικό αποτέλεσμα είναι αμφισβητήσιμη.

Με άλλα λόγια, πώς γίνεται κάποιος ο οποίος αντιμετωπίζει την αντιπροσωπευτική κοινοβουλευτική δημοκρατία τουλάχιστον κριτικά, σε ό,τι αφορά στις φιλοσοφικές βάσεις της ισότητας και στο γενικότερο νεωτεριστικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργεί, να πιστεύει ότι μέσω αυτής μπορεί να επιφέρει αυτές τις ριζοσπαστικές αλλαγές που θα οδηγήσουν εν τέλει στην κατάργησή της;

Η απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα μπορεί να έχει μόνο πρακτική αναφορά, με μία ισχυρή δόση κυνισμού. Η εξουσία είναι απαραίτητη για την εφαρμογή των ιδεών στην πράξη. Ο δρόμος για την εξουσία περνάει μέσα και από τον κοινοβουλευτισμό. Για την ακρίβεια, τις τελευταίες δεκαετίες - τουλάχιστον στον Δυτικό κόσμο - περνάει μόνο μέσα από τον κοινοβουλευτισμό. Άρα, η εκ των προτέρων απόρριψη αυτού του εργαλείου μπορεί να αποτελεί μία συνεπή ιδεολογική στάση, όμως αποτελεί συνάμα και άρνηση της πραγματικότητας. Το ζητούμενο είναι να μπορεί να διακρίνει κανείς μέσα στη συνολική εικόνα την πραγματική φύση της κομματικής οργάνωσης, ως μέσο και απαραίτητο συμπλήρωμα της ευρύτερης και πολυεπίπεδης προσπάθειας επικράτησης μίας κοσμοθεωρίας, αποφεύγοντας τον δογματισμό και τον στείρο οπαδισμό, και κρατώντας, όσο είναι αυτό εφικτό, μόνο το πρακτικό κομμάτι της διεκδίκησης της εξουσίας.

Το κίνημα

Αν και πολλά κόμματα ισχυρίζονται ότι αποτελούν κινήματα, στην πραγματικότητα υπάρχουν πολλές και διακριτές διαφορές μεταξύ αυτών των δύο μορφών συλλογικής οργάνωσης. Καταρχήν, η λέξη κίνημα προέρχεται ετυμολογικά από το ρήμα κινώ. Άρα, το κίνημα είναι αυτό που προκαλεί την κίνηση στο πεδίο δραστηριοποίησής του και φέρνει τις αλλαγές. Είναι από τη φύση του ριζοσπαστικό. Δεν λειτουργεί ευκαιριακά, ούτε δέχεται τα απόνερα της κοινωνικής αγανάκτησης για να εμφανιστεί αργότερα ως διαχειριστής μιας νέας κατάστασης. Αντιθέτως, είναι αυτό που εμπνέεται, σχεδιάζει και δημιουργεί το νέο.

Κίνημα, λοιπόν, είναι η “δυναμική και οργανωμένη προσπάθεια ενός μεγάλου αριθμού ανθρώπων να επιφέρουν ή να αποτρέψουν κάποια κοινωνική αλλαγή. Βασικός πυλώνας της έννοιας του κοινωνικού κινήματος είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν να παρέμβουν στη διαδικασία της κοινωνικής αλλαγής. Οι άνθρωποι δεν είναι παθητικοί θεατές της ζωής και των προβλημάτων της, αλλά προσπαθούν ενεργά να αλλάξουν την πορεία της ιστορίας. Μεγάλη σημασία έχει επίσης το στοιχείο της ανάληψης συλλογικής δράσης. Τα άτομα συνεργάζονται συνειδητά και νιώθουν ότι μετέχουν σε ένα κοινό εγχείρημα” (3).

Τα κινήματα μπορούν να είναι πολλών ειδών, ανάλογα με το πεδίο δράσης τους. Υπάρχουν πολιτικά κινήματα, κοινωνικά κινήματα, θρησκευτικά κινήματα, πολιτιστικά κινήματα και άλλα. Μερικά κινήματα έχουν σκοπό να τροποποιήσουν ορισμένες πτυχές της υπάρχουσας τάξης και ονομάζονται μεταρρυθμιστικά, ενώ άλλα κινήματα καλούνται επαναστατικά, καθώς στοχεύουν σε ριζικές αλλαγές.

Ο πρώτος που μελέτησε συστηματικά την έννοια του κινήματος ήταν ο εθνικοσοσιαλιστής νομικός και συνταγματολόγος Καρλ Σμιτ (4). Στο έργο του “Κράτος, Κίνημα, Λαός: Η τριμερής διάκριση της πολιτικής ενότητας”, ο Σμιτ αναφέρεται στο κράτος ως τον μηχανισμό των δημόσιων λειτουργιών, στον λαό ως “το απολιτικό μέρος που αναπτύσσεται και ευημερεί υπό τη σκέπη και την προστασία των πολιτικών αποφάσεων” και στο κίνημα ως το πραγματικό, δυναμικό πολιτικό στοιχείο που ξεχωρίζει από την απολίτικη μάζα υπό την καθοδήγηση του ηγέτη (5).

Ένας από τους νεότερους διανοητές που μελέτησαν τα κινήματα και την λειτουργία τους ήταν ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Τσαρλς Τίλλυ (6). Ο Τίλλυ αναφέρθηκε επισταμένα στην πολύμορφη και πολυμετωπική δράση των πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων. Η πολύμορφη δράση έχει να κάνει με τον συνδυασμό των δράσεων και των εξορμήσεων που πραγματοποιεί ένα κίνημα για να πετύχει τους σκοπούς του (συγκεντρώσεις, διαδηλώσεις, καταλήψεις, συλλογές υπογραφών, μοίρασμα φυλλαδίων, παρεμβάσεις σε ΜΜΕ και άλλα), ενώ η πολυμετωπική δράση έχει να κάνει με τη στόχευση αυτών των δράσεων (παιδεία, εργασία, άθληση, ψυχαγωγία, οικολογία, πνεύμα, οικονομία).

Επαγωγικά, για να έχει αποτέλεσμα και να είναι ολοκληρωμένη η δράση ενός κινήματος, αντιλαμβανόμαστε ότι πρέπει να αναπτύξει ορισμένες δομές, οι οποίες θα λειτουργούν υποστηρικτικά στη διαμόρφωση του συνόλου. Τέτοιες δομές μπορούν να είναι χώροι συγκεντρώσεων, χώροι εστίασης, βιβλιοθήκες, γυμναστήρια, τυπογραφεία, ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί εξοπλισμοί. Η δημιουργία δομών για ένα κίνημα αποτελεί ίσως το σημαντικότερο βήμα για την πραγμάτωση του σκοπού του διότι, εκτός από την ουσιαστική βοήθεια που προσφέρει, αποτελεί και μία απτή απόδειξη της ανάπτυξής του.

Για να χαρακτηριστεί, λοιπόν, μία συλλογική οργάνωση ως κίνημα χρειάζεται να παρουσιάζει ορισμένα χαρακτηριστικά όπως: Συγκεκριμένο προσανατολισμό, πολυσυλλεκτικότητα, εσωτερική οργάνωση, ενιαία και κοινή συλλογική ταυτότητα, κινηματική συνείδηση, αλληλεγγύη και συντροφικότητα μεταξύ των μελών του, ανάπτυξη δομών, συντονισμένη πολυμετωπική και πολύμορφη δράση. Ο συνδυασμός όλων των παραπάνω κρίσιμων χαρακτηριστικών δίνει την απαραίτητη δύναμη στο κίνημα για να αμφισβητήσει βάσιμα τους εδραιωμένους θεσμούς. Εάν απουσιάζει έστω και ένα από αυτά τα χαρακτηριστικά, τότε δεν υπάρχει κίνημα. Υπάρχει μόνο ένα μόρφωμα που συνηθίζεται να το ονομάζουμε “χώρο” και δεν είναι τίποτε άλλο από την ευκαιριακή κατηγοριοποίηση ενός συνόλου ετερόκλητων ομάδων, κινήσεων και ατόμων. Η ύπαρξη και η χρήση της λέξης “χώρος” αποτελεί και την απόδειξη αποτυχίας της δημιουργίας και διαμόρφωσης ενός ενιαίου κινήματος.

Κλείνουμε το κείμενο με την ελπίδα να αποδειχθεί διαφωτιστικό σχετικά με την αναγκαιότητα της οργανωμένης και συγκροτημένης συλλογικής δράσης, καθώς και με τη διευκρίνιση των μορφών συλλογικής οργάνωσης στο πεδίο της ανάπτυξης και της εφαρμογής των ιδεών.

Παραπομπές:
1) Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος - Φυτράκης,1997, Αθήνα, λήμμα “οργάνωση” 
2) Ελληνικό Λεξικό, Τεγόπουλος - Φυτράκης,1997, Αθήνα, λήμμα “όργανο” 

του Χρήστου Καρανικόπουλου

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -