Τρίτη, 15 Σεπτεμβρίου 2015


Ένας άνθρωπος, μία οργάνωση, μία ιδεολογία ή ακόμα και μία φιλοσοφία για να πετύχουν κάτι σημαντικό είναι απαραίτητο να έχουν την εξουσία. Χωρίς την εξουσία ένα άτομο είναι ανήμπορο, μία οργάνωση είναι απλώς μία κοινωνική λέσχη, μία ιδεολογία είναι μία συλλογή απόψεων και μία φιλοσοφία είναι μία αφηρημένη έννοια. Για να αποκτηθεί η εξουσία πρέπει να γίνει αντιληπτό το πώς λειτουργεί αυτή. Προκειμένου να προσδιοριστεί η πραγματική φύση ενός αντικειμένου είναι συχνά χρήσιμο να εξεταστεί το θέμα μέσα από διαμετρικά αντίθετες σχολές σκέψης. Για να εξετάσουμε, λοιπόν, τη φύση της εξουσίας, πώς λειτουργεί και πώς ασκείται πιο αποτελεσματικά, θα αναλυθούν οι απόψεις του Μαρξ και του Γκράμσι στο θέμα αυτό. 

Ο Μαρξ είχε μία υλιστική θεώρηση για τη φύση της εξουσίας και πίστευε ότι πηγάζει από την κατοχή των μέσων παραγωγής. Ο Γκράμσι, αντίθετα, θεωρεί ότι η εξουσία πηγάζει τόσο από τον έλεγχο του πολιτισμού όσο και από τον έλεγχο των μέσων παραγωγής. Σύμφωνα με τον Γκράμσι, η ικανότητα της επιβολής των αξιών στον τομέα του πολιτισμού είναι εξίσου σημαντική με την ικανότητα της επιβολής φυσικού καταναγκασμού για την επίτευξη ενός στόχου. Μία κυβερνώσα ομάδα, της οποίας τα αντικείμενα ελέγχου (σημ. μτφρ: δηλαδή ο λαός) συμμερίζονται τις αξίες της, δεν χρειάζεται να καταφύγει στον καταναγκασμό για να διατηρήσει την κοινωνική τάξη. 

Στην ερώτηση για το πώς λειτουργεί η εξουσία, ο Μαρξ απαντά ότι η εξουσία είναι αποτέλεσμα των οικονομικών συνθηκών. Όπως αναφέρει στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο: “Τι άλλο αποδεικνύει η ιστορία των ιδεών, παρά ότι η πνευματική παραγωγή μεταβάλλεται μαζί με την υλική παραγωγή; Οι κυρίαρχες ιδέες μιας εποχής ήταν πάντα μονάχα οι ιδέες της κυρίαρχης τάξης. Μιλάνε για ιδέες που επαναστατικοποιούν μια ολόκληρη κοινωνία. Μ' αυτό εκφράζουν μονάχα το γεγονός, ότι μέσα στην παλιά κοινωνία σχηματίστηκαν τα στοιχεία μιας νέας, ότι με τη διάλυση των παλιών συνθηκών ζωής συμβαδίζει η διάλυση των παλιών ιδεών”. 

Με άλλα λόγια, η εξουσία δεν απορρέει από τις ιδέες αλλά οι ιδέες απορρέουν από τις οικονομικές συνθήκες. Εξουσία, σύμφωνα με τον Μαρξ, είναι η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Είναι φυσική, υλική στην ουσία της. Η φιλοσοφία, ο πολιτισμός και το δίκαιο απλώς αντικατοπτρίζουν τις οικονομικές πραγματικότητες και τα συμφέροντα της κυρίαρχης ομάδας. Είναι το αποτέλεσμα και όχι η αιτία. 

Η αντίληψη του Μαρξ για τον άνθρωπο ως οικονομικό ον βρίσκεται σε συμφωνία με τις αντιλήψεις που εκφράζουν φιλόσοφοι του Διαφωτισμού όπως ο John Locke και ο Adam Smith. Ο Smith, ιδιαίτερα, πιστεύει ότι από τη φύση του ο άνθρωπος είναι ένα οικονομικό ον, του οποίου η κύρια δραστηριότητα είναι η ικανοποίηση των διαφόρων φυσικών αναγκών του. Η μόνη διαφωνία μεταξύ των δύο φιλοσόφων είναι για το ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος με τον οποίο μπορούν να ικανοποιηθούν οι ανάγκες του ανθρώπου ως οικονομικού όντος. Ο Μαρξ θεωρεί ότι είναι μέσω της κοινοκτημοσύνης των μέσων παραγωγής, ενώ ο Smith μέσω της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Και οι δύο θα συμφωνούσαν ότι η κυριότητα των μέσων παραγωγής, και των προϊόντων τους, είναι αυτό που συνιστά την εξουσία. Έτσι, ο κλασσικός φιλελευθερισμός και ο μαρξισμός μπορούν να θεωρηθούν ως οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, παρά ως αντίθετα. Για να αναλύσουμε αυτές τις ιδέες μέσα από μία πραγματικά αντίπαλη σχολή σκέψης, πρέπει να βρούμε έναν στοχαστή που δεν αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ως απλώς homo economicus. 

Ο Γκράμσι, σε αντίθεση με τον Μαρξ, πιστεύει ότι ο έλεγχος των θεσμών που παράγουν πολιτισμό είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της εξουσίας. Όπως αναφέρεται στο έργο του, που είναι γνωστό ως “Ιστορικός υλισμός – Τετράδια της φυλακής”, ο Γκράμσι αντιλαμβάνεται την εξουσία αποτελούμενη από δύο μεγάλα “επίπεδα”: Το ένα είναι αυτό που ονομάζεται “κοινωνία των πολιτών”, δηλαδή το σύνολο των οργανισμών που καλούνται ιδιωτικοί, και το άλλο είναι η “πολιτική κοινωνία”, δηλαδή το κράτος και το νομοθετικό καθεστώς. Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι η κοινωνία δεν διέπεται μόνο από την εξουσία του κράτους, το οποίο αντλεί την ισχύ του από τα προϊόντα των μέσων παραγωγής, αλλά έχει επίσης μία πολιτιστική, κοινωνική συνιστώσα, η οποία δικαιολογεί την ύπαρξή του. Σύμφωνα με τον Γκράμσι, οι φιλόσοφοι, οι πολιτικοί θεωρητικοί και άλλοι διανοούμενοι είναι οι εκπρόσωποι της κυρίαρχης ομάδας που ασκούν τις δευτερεύουσες λειτουργίες της κοινωνικής ηγεμονίας και πολιτικής διακυβέρνησης. Με άλλα λόγια, είναι αυτοί που δημιουργούν τις αξίες και την ιδεολογία, που δικαιολογούν την ύπαρξη του καθεστώτος. Αυτή η πολιτιστική δραστηριότητα δημιουργεί μία κατάσταση στην οποία “οι μάζες συναινούν” με την οργάνωση της κοινωνίας όπως αυτή δημιουργήθηκε από την κυρίαρχη ομάδα. 

Ενώ ο Γκράμσι προσπαθεί να ενσωματώσει την θεωρία του περί εξουσίας στο μαρξιστικό πλαίσιο, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την μαρξιστική αντίληψη της εξουσίας. Ο Μαρξ αντιλαμβάνεται τις ιδέες απλώς ως το αποτέλεσμα των οικονομικών συνθηκών από όπου προέρχονται. Η κοινωνία, το δίκαιο και ο πολιτισμός καθορίζονται από τις οικονομικές συνθήκες, οι οποίες δημιουργήθηκαν από τα μέσα παραγωγής που χρησιμοποιεί η κοινωνία για τις οικονομικές της δραστηριότητες. Αντίθετα, ο Γκράμσι πιστεύει ότι τα δύο αυτά στοιχεία είναι αλληλένδετα, ότι ο πολιτισμός δεν είναι άσχετος με την οικονομική δραστηριότητα αλλά μαζί αποτελούν μοχλούς της εξουσίας. Ενώ Γκράμσι ισχυρίζεται ότι ο πολιτισμός και η κοινωνία των πολιτών, που είναι προϊόν του, είναι δευτερεύουσας σημασίας, η άποψή του απέχει πολύ από την ασημαντότητα που τους προσδίδει ο Μαρξ. Δεν είναι όμως πολύ μακριά από την αντίληψη της εξουσίας που κατέχει ο πραγματικά αντίθετος του Μαρξ στη σκέψη, ο Νίτσε, που στο έργο “Τάδε έφη Ζαρατούστρα” διακηρύσσει: “Τα μεγαλύτερα γεγονότα δεν είναι οι πιο θορυβώδεις αλλά οι πιο σιωπηλές μας ώρες. Ο κόσμος δεν περιστρέφεται γύρω από τους εφευρέτες νέων θορύβων αλλά από τους εφευρέτες νέων αξιών”. Ο Νίτσε γράφει τα παραπάνω στο πλαίσιο της ανάλυσης των γεγονότων της Γαλλικής επανάστασης, για την οποία υποστηρίζει ότι η μεγάλη ταραχή και αναδιάταξη της κοινωνίας που προέκυψαν δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα. Η αιτία ήταν οι αξίες που δημιουργήθηκαν από τους φιλοσόφους του Διαφωτισμού. Έτσι, λοιπόν, η εξουσία πηγάζει από τις ιδέες. 

Ο Νίτσε - και ο Γκράμσι σε μικρότερο βαθμό - θεωρούν ότι οι αξίες ενός πολιτισμού είναι ο καθοριστικός παράγοντας μέσω του οποίου τα είδη των συστημάτων σκέψης, οικονομίας και διακυβέρνησης νομιμοποιούνται. Μία άρχουσα τάξη που λειτουργεί σύμφωνα με τις αξίες μίας κοινωνίας δεν χρειάζεται να καταφύγει σε βάρβαρα και δαπανηρά μέσα, όπως τα στρατόπεδα εργασίας και οι μηχανισμοί μυστικής αστυνομίας που συναντάμε σε ολοκληρωτικά καθεστώτα. Ένα αποτελεσματικό καθεστώς κυβερνά με κάποιου είδους συναίνεση από τον λαό. Αυτή η συναίνεση είναι αποτέλεσμα του γεγονότος ότι η πλειοψηφία της κοινωνίας μοιράζεται τις ίδιες αξίες. Έτσι, με βάση αυτή τη λογική, ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να επιτευχθεί η εξουσία είναι ο έλεγχος των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων και των μέσων ενημέρωσης, καθώς αυτά είναι τα όργανα μέσω των οποίων μπορεί κανείς να διαδώσει αξίες. Αν η πλειοψηφία της κοινωνίας συμμερίζεται τις αξίες σου, τότε θα σε υπακούει με τη δική της ελεύθερη βούληση. Έτσι, η πραγματική εξουσία προέρχεται από την παραγωγή και τον έλεγχο του πολιτισμού: Την λογοτεχνία, τα θρησκευτικά συστήματα και τους μύθους που διαμορφώνουν το ηθικό πλαίσιο της κοινωνίας. Για να αξιολογηθεί η αλήθεια αυτής της πρότασης, αρκεί να εξετάσουμε τις πορείες του οικονομικού μαρξισμού και του πολιτιστικού μαρξισμού, που διαδόθηκε από τη σχολή της Φρανκφούρτης. 

Ο οικονομικός μαρξισμός έχει αποτύχει σε όποια χώρα έχει εφαρμοστεί, επειδή οι θεμελιώδεις θέσεις του για την ανθρώπινη φύση είναι εσφαλμένες. Η ανθρώπινη φύση δεν είναι απεριόριστα εύπλαστη. Ο άνθρωπος έχει κάποια συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που αντιλαμβανόμαστε ως “εγωισμό”: Προτίμηση για τη δική του οικογένεια και τους οικείους του και μία φυσική τάση να σχηματίζει ιεραρχίες. Αυτά είναι αποτελέσματα του ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον και δεν μπορούν να εξαλειφθούν. Για να τα αντιμετωπίσουν, τα μαρξιστικά καθεστώτα χρησιμοποίησαν εξαιρετική σκληρότητα στην εφαρμογή των προγραμμάτων τους και σπανίως απολάμβαναν τη ”συναίνεση”, όπως την εννοεί ο Γκραμσι. Η αναποτελεσματικότητα του οικονομικού προγράμματος του Μαρξ αποδεικνύεται και από το γεγονός ότι ο φιλελεύθερος καπιταλισμός που εφαρμόζεται στην Αμερική και την Ευρώπη, καθώς και ο κρατικός καπιταλισμός (ή φασισμός) όπως αυτός συναντάται στην Κίνα είναι τα δύο κυρίαρχα οικονομικά συστήματα. 

Αντίθετα, ο πολιτιστικός μαρξισμός έχει θριαμβεύσει στη μάχη του με την παραδοσιαρχία στη Δυτική Ευρώπη και την Αμερική (έως τώρα), ως αποτέλεσμα της Γκραμσιανής προσέγγισης που ακολουθήθηκε για την απόκτηση και τη διατήρηση της εξουσίας. Η αριστερά έχει κερδίσει κάθε ουσιαστική σύγκρουση με τους συντηρητικούς, επειδή οι αξίες της κυριαρχούν στα πανεπιστήμια, στα πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαιδευτικά ιδρύματα καθώς και στην πλειοψηφία των μέσων ενημέρωσης. Μέσω αυτής της κυριαρχίας, έχει τη δύναμη να διαμορφώσει τις αξίες του πολιτισμού, να δημιουργήσει και να διαδώσει τους μύθους που διαμορφώνουν το ηθικό πλαίσιο του πολιτισμού. Αυτή η μέθοδος διατήρησης της εξουσίας είναι πολύ πιο αποτελεσματική από ό,τι τα γκουλάγκ και η μυστική αστυνομία, που ήταν απαραίτητα για να εξαναγκάζουν τους ανθρώπους να ζουν σύμφωνα με μια μικρή προσέγγιση των οικονομικών ιδεών του Μαρξ. Οι συντηρητικοί, όπως και ο Μαρξ, πιστεύουν ότι η εξουσία βασίζεται στην ύλη, στο να κερδίσεις τις εκλογές, να αποκτήσεις χρήματα και να διαθέτεις στρατιωτική ισχύ. Έτσι, τους φαίνεται ακατανόητο ότι, ενώ κέρδισαν τον Ψυχρό Πόλεμο, ακόμη ζουν σε κοινωνίες που οι αξίες τους είναι περιθωριοποιημένες και στις οποίες όλο και περισσότερο οδηγούνται και οι ίδιοι στο περιθώριο. 

Αν οι ριζοσπάστες παραδοσιοκράτες θέλουμε να αποκτήσουμε την εξουσία πρέπει να δημιουργήσουμε τη δική μας μυθολογία που διαμορφώνει τις αξίες ενός πολιτισμού. Και πρέπει να βάλουμε μπροστά αξίες που συναρπάζουν και τη μικρή μειοψηφία που δημιουργεί και επιβάλλει τον πολιτισμό και τις μάζες που τον καταναλώνουν. 

Πηγή: Radix Journal 
Μετάφραση, για το Ιδεάπολις, του Κ. Παπαδόπουλου

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -