Τετάρτη, 10 Ιουνίου 2015

Οι άνθρωποι ένιωθαν πάντα την ανάγκη να κοιτούν προς το μέλλον. Οι Έλληνες απευθύνονταν στην Πυθία των Δελφών. Η ασάφεια των χρησμών του μαντείου τούς οδηγούσε σε πολλαπλές ερμηνείες. Ακολουθώντας το έθιμο, ο Αλέξανδρος συμβουλεύτηκε την Πυθία πριν από την εκστρατεία στην Ασία. Καθώς αυτή αργούσε να επιστρέψει στον τρίποδά της, ο ανυπόμονος Μακεδόνας την έσυρε με τη βία, κάνοντάς την να διαμαρτυρηθεί λέγοντας: “Υιέ μου είσαι ανίκητος”. Ακούγοντας αυτά τα λόγια, ο Αλέξανδρος την άφησε ευχαριστημένος λέγοντας: “Ο χρησμός εδόθη”. Ήταν συνετός. 

Κάθε εποχή έχει τους προφήτες της, τους μάντεις, τους οιωνοσκόπους, τους αστρολόγους, τους χειρομάντες, τους μελλοντολόγους και άλλους τσαρλατάνους. Σήμερα, χρησιμοποιούμε τους υπολογιστές. Παλαιότερα, χρησιμοποιούσαν μέντιουμ. Η Αικατερίνη των Μεδίκων συμβουλεύονταν τον Νοστράδαμο. Ο Κρόμγουελ άκουγε τον William Lily. Ο Στάλιν ρωτούσε τον Wolf Messing και ο Χίτλερ τον Eric Hanussen. Οι Briand και Poincaré μοιράζονταν τα ταλέντα της μαντάμ Fraya... Το πεπρωμένο ενός ατόμου, όμως, είναι διαφορετικό από το πεπρωμένο ενός πολιτισμού. 

Κληρονομώντας την αισιοδοξία από τον Διαφωτισμό, ο εικοστός αιώνας ξεκίνησε με υποσχέσεις για ένα λαμπρό μέλλον, με τη βεβαιότητα ότι η επιστήμη και η γνώση οδήγησαν στην πρόοδο και στη σοφία. Ο άνθρωπος θα γινόταν πραγματικά “κύριος και κάτοχος της φύσης” και θα αποκτούσε, επίσης, την αυτοκυριαρχία. Μετά την πλήρη επικράτησή του, η ειρήνη και η αρμονία θα είχαν εγκατασταθεί στον κόσμο. 

Ο ανελέητος εικοστός αιώνας γκρέμισε αυτές τις ψευδαισθήσεις. Κανείς, ή σχεδόν κανείς, δεν είχε προβλέψει τις καταστροφικές συνέπειες της δολοφονίας στο Σεράγεβο το καλοκαίρι του 1914. Όλα τα εμπόλεμα μέρη περίμεναν έναν σύντομο, χαρούμενο πόλεμο. Ήταν, όμως, ατελείωτος, φοβερός και θανατηφόρος όπως ποτέ πριν. Ήταν το απρόβλεπτο δώρο της βιομηχανικής προόδου και της μαζικής δημοκρατίας στην ανθρωπότητα – δύο νέοι παράγοντες που μεταμόρφωσαν την ίδια τη φύση του πολέμου. Ξεκινώντας ως μία παραδοσιακή σύγκρουση μεταξύ κρατών, τελείωσε ως ιδεολογική σταυροφορία, συμπαρασύροντας προς τα κάτω την παλιά ευρωπαϊκή τάξη, ενσαρκωμένη από τις τρεις μεγάλες αυτοκρατορίες του Κέντρου και της Ανατολής. Η κατακρεούργηση της Ευρώπης και οι όροι που επεβλήθησαν στους ηττημένους μετά το 1919, μετέφεραν το μικρόβιο που οδήγησε σε έναν ακόμα πιο καταστροφικό πόλεμο. 

Στην αυγή ενός νέου αιώνα και μιας νέας χιλιετηρίδας, οι ψευδαισθήσεις της προόδου έχουν εν μέρει διαλυθεί, τόσο πολύ έτσι ώστε ακούμε για “μοιραία εξέλιξη” ή “οικονομική φρίκη”. Ο μαρξισμός και οι βεβαιότητές του ναυάγησαν με την κατάρρευση του συστήματος το οποίο είχε γεννήσει. Η αισιοδοξία του παρελθόντος συχνά παράγει ένα είδος ακατανίκητης απαισιοδοξίας, η οποία τρέφεται από το άγχος για ένα μέλλον που έχουμε κάθε λόγο να φοβόμαστε. Έτσι, γυρίζουμε στην Ιστορία για να ζητήσουμε απαντήσεις. 

Όμως, η ερμηνεία της Ιστορίας δεν διαφεύγει ούτε της μόδας ούτε των κυρίαρχων ιδεών. Έτσι, χρειάζεται κάποιος να δείξει δύναμη πνεύματος και χαρακτήρα για να απελευθερωθεί από το βάρος της εποχής του. Με λίγη προσπάθεια, κάθε ερευνητικό, ελεύθερο και καλλιεργημένο πνεύμα μπορεί να συλλάβει τον απρόβλεπτο χαρακτήρα της Ιστορίας – τον οποίο καθιστούν απόλυτα σαφή τα γεγονότα των τελευταίων εκατό χρόνων – και να αντιληφθεί τις αιτιοκρατικές θεωρίες που προκύπτουν από το Εγελιανό όραμα. 

Στις 22 Ιανουαρίου του 1917, ο Λένιν, σχεδόν άγνωστος ακόμα και εξόριστος, ανέφερε μιλώντας σε έναν κύκλο σοσιαλιστών φοιτητών: “Εμείς οι γέροι, ίσως δεν θα προλάβουμε να δούμε ποτέ τις αποφασιστικές μάχες της Επανάστασης”. Επτά εβδομάδες αργότερα, ο Τσαρισμός ανατράπηκε και άρχιζαν οι “αποφασιστικές μάχες”, για κακή τύχη της Ρωσίας και όλου του κόσμου. Γνωρίζω αρκετά ανέκδοτα που αποκαλύπτουν τη δυσκολία των ιστορικών προβλέψεων, αλλά αυτό ανήκει σε μία κατηγορία από μόνο του. 

Κατά τη διάρκεια του ακαδημαϊκού έτους 1975-1976, ο Raymond Aron, ένα από τα πιο οξυδερκή μυαλά της εποχής μας, έδωσε ένα μάθημα στο Collège de France με θέμα “Η Παρακμή της Δύσης”, το οποίο αποτελούσε ήδη ένα ολόκληρο πρόγραμμα σπουδών. Το συμπέρασμά του ήταν πως: “η παρακμή των Ηνωμένων Πολιτειών από το 1945 στο 1975 προήλθε από την άνοδο ακαταμάχητων δυνάμεων”. Ας σημειώσουμε την λέξη “ακαταμάχητων”. Στα απομνημονεύματά του, που εκδόθηκαν το έτος του θανάτου του (1983), ο Αρόν επέστρεψε σ' αυτόν τον προβληματισμό και επεξήγησε: “Αυτό που έχω παρατηρήσει από το 1975 και μετά είναι η απειλή της διάλυσης της αμερικανικής ιμπεριαλιστικής ζώνης”. Γι' αυτούς που ζουν κάτω από τη σκιά της αμερικανικής κοσμοκρατορίας, η παραπάνω ανάλυση φέρνει υπό αμφισβήτηση τη σαφήνεια των θέσεων του συγγραφέα, παρ' όλο που ο ίδιος ποτέ δεν αμφέβαλλε για τον εαυτό του. Η έκπληξή μας οφείλεται στο γεγονός ότι η Ιστορία καλπάζει εν αγνοία μας, δείχνοντάς μας έναν κόσμο σήμερα πολύ διαφορετικό απ' ό,τι ήταν είκοσι χρόνια νωρίτερα, και τον οποίο κανείς δεν είχε προβλέψει. 

Με κανένα τρόπο δεν υποστηρίζω πως πρέπει να αγνοήσουμε τις απειλές που διαφαίνονται στον ορίζοντά μας: Η άπληστη παγκοσμιοποίηση, οι δημογραφικές εκρήξεις, η μαζική μετανάστευση, η μόλυνση της φύσης, η γενετική μηχανική και τα λοιπά. Κατά τη διάρκεια μιας εποχής ανησυχίας είναι υγιές να αποκρούουμε τις χαρούμενες ψευδαισθήσεις και να ασκούμε τις αρετές του ενεργού πεσιμισμού, εκείνες του Θουκυδίδη ή του Μακιαβέλι. Όμως, είναι εξίσου αναγκαίο το να απορρίψουμε αυτό το είδος του πεσιμισμού που μετατρέπεται σε φαταλισμό

Το πρώτο λάθος σχετικά με τις απειλές του μέλλοντος είναι να τις θεωρούμε αναπόφευκτες. Η Ιστορία δεν είναι τομέας της μοίρας αλλά του απρόβλεπτου. Ένα δεύτερο σφάλμα θα ήταν να φανταστούμε το μέλλον σαν μια παράταση της παρούσας κατάστασης. Αν κάτι είναι βέβαιο, είναι ότι το μέλλον θα είναι διαφορετικό από το πώς το φαντάζεται κανείς σήμερα. Ένα τρίτο σφάλμα θα ήταν να χάσουμε την ελπίδα στην ευφυΐα, τη φαντασία, τη θέληση, και, τέλος, στον εαυτό μας. 

Μετάφραση, για το Ιδεάπολις, του Χρήστου Καρανικόπουλου, 

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -