Τρίτη, 21 Οκτωβρίου 2014

Τη δεκαετία του '50, ο εβραιοαμερικανός επιστήμονας Solomon Asch διεξήγαγε μία σειρά πειραμάτων, που είχαν ως αντικείμενο μελέτης τη συμπεριφορά υπό κοινωνική πίεση και τη συμμόρφωση στην άποψη της πλειοψηφίας. Η μεθοδολογία των πειραμάτων περιελάμβανε τη συμμετοχή μίας ομάδας φοιτητών σε κάποια, φαινομενικά απλά, οπτικά και αντιληπτικά τεστ. Στην πραγματικότητα, όμως, όλοι οι συμμετέχοντες, πλην ενός, ήταν συνεργάτες του ερευνητή και το ζητούμενο ήταν το πώς αυτός ο ένας θα αντιδρούσε απέναντι στη συμπεριφορά των προσυνεννοημένων συμμετεχόντων. Οι ερωτήσεις του τεστ αφορούσαν στην αντιστοίχιση του μήκους διαφόρων σχεδιασμένων γραμμών και οι συνεργάτες του Asch έδιναν σκόπιμα λάθος απάντηση. Ως αποτέλεσμα, το 37% των υποκειμένων του πειράματος υπέκυψε στην πίεση της ομάδας, δίνοντας την ίδια απάντηση με τους υπόλοιπους, ασχέτως εάν αυτή δεν αντιστοιχούσε με το οφθαλμοφανές. 


Ορισμένοι υπέκυψαν επειδή δεν ήθελαν να νιώσουν άβολα, φοβούμενοι την κοινωνική κριτική, από την υπόλοιπη ομάδα, για την “αποκλίνουσα συμπεριφορά” τους. Αυτό το είδος συμμόρφωσης καλείται “κανονιστική συμμόρφωση” και βασίζεται στο αίσθημα της ντροπής. Αρκετοί, όμως, έφτασαν στο σημείο να πιστέψουν ειλικρινά ότι τα μάτια τους είχαν άδικο και πως αυτό που ισχυρίζονταν η πλειοψηφία έπρεπε να ήταν το σωστό. Σ' αυτό το είδος συμμόρφωσης, την “πληροφοριακή συμμόρφωση”, το άτομο αμφισβητεί την κρίση του και πείθεται, ή μάλλον πειθαναγκάζεται, από την επικρατούσα άποψη. 

Τα αποτελέσματα του πειράματος θυμίζουν έντονα το παραμύθι του Hans Christian Andersen: “Τα καινούρια ρούχα του Αυτοκράτορα”, όπου κάποιοι πονηροί ράφτες παρουσιάζουν σε έναν φαντασμένο βασιλιά ένα υποτιθέμενο έξοχο κοστούμι, το οποίο είναι αόρατο από όσους δεν μπορούν να το εκτιμήσουν. Ο ίδιος ο βασιλιάς, αλλά και οι αυλικοί και οι υπήκοοί του, υποκρίνονται πως βλέπουν το ανύπαρκτο ρούχο. Το ενδιαφέρον σ' αυτό το παραμύθι δεν είναι τόσο το πνεύμα υποταγής των υπηκόων, που συναινούν σ' αυτή τη διαστρέβλωση της πραγματικότητας φοβούμενοι μήπως προκαλέσουν τη δυσαρέσκεια και την οργή του αυτοκράτορα ή μήπως χαρακτηριστούν αδαείς, αλλά το πόσοι τελικά πιστεύουν πράγματι ότι τα ρούχα υπάρχουν, υποκύπτοντας σε μία μαζική πλάνη και φτάνοντας στη συλλογική άρνηση της πραγματικότητας και των δεδομένων της ίδιας τους της όρασης. 

Όπως απέδειξε και το πείραμα του Asch, όποιος νομίζει πως τέτοια φαινόμενα περιορίζονται στον κόσμο των παραμυθιών κάνει λάθος. Καθημερινά γύρω μας βιώνουμε καταστάσεις όπου τα δεδομένα της πραγματικότητας διαστρεβλώνονται σε τέτοιο βαθμό που αγγίζουν τα όρια του σουρεαλισμού. Οι έχοντες την εξουσία γνωρίζουν καλά πως για να προωθήσουν μία θέση δεν χρειάζεται να πείσουν τους ανθρώπους ότι είναι σωστή. Αρκεί να τους πείσουν ότι η πλειοψηφία πιστεύει πως είναι σωστή. Έτσι, λοιπόν, πείθουν τους ανθρώπους ότι μια ιδέα είναι δημοφιλής και αυτό από μόνο του αρκεί για να την κάνει δημοφιλή. Με αιχμή του δόρατος της διαμόρφωσης άποψης τα ΜΜΕ, διαμορφώνουν εντέχνως τις σκέψεις των μαζών, επιβάλλοντας σ' αυτές τις απόψεις τους μέσω διαφόρων μηχανισμών επίδρασης. 

Επιβάλουν, καταρχάς, την ημερήσια θεματολογία, δηλαδή το ποια θέματα θα συζητούν και θα σκέπτονται οι καθημερινοί άνθρωποι, μέσω μιας άκρως επιλεκτικής κάλυψης των γεγονότων, κρατώντας στο σκοτάδι ορισμένες πτυχές της πραγματικότητας και υπερπροβάλλοντας άλλες. Αλλά και στην κάλυψη των γεγονότων, τα ΜΜΕ φροντίζουν για την ερμηνευτική πλαισίωση των ειδήσεων. Ο τρόπος κάλυψης και ερμηνείας τους, δηλαδή, αναδεικνύει συγκεκριμένες πτυχές τους - αυτές που ταιριάζουν στην επικρατούσα αφήγηση - κατευθύνοντας το κοινό, ώστε να ερμηνεύσει τα γεγονότα κατά συγκεκριμένο τρόπο. 

Ένα πρόσφατο παράδειγμα αφορά στα δημοσιεύματα που διαβάζουμε αυτές τις ημέρες σχετικά με τους δήθεν Ευρωπαίους εθελοντές, που πηγαίνουν να πολεμήσουν στο πλευρό του Ισλαμικού Κράτους στο Ιράκ. Όμως, όλα τα υποκριτικά ρεπορτάζ που αναφέρονται στο φαινόμενο των κοριτσιών και αγοριών από τη Δύση που πηγαίνουν στη Μέση Ανατολή για να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στους τζιχαντιστές, παραβλέπουν σκόπιμα να αναφέρουν το γεγονός ότι οι συγκεκριμένοι “δυτικοί” είναι ανατολίτες μουσουλμάνοι μετανάστες δεύτερης και τρίτης γενιάς. Η ιστορία με το Ισλαμικό Κράτος προσφέρει βέβαια και άλλα παραδείγματα χειρισμού της κοινής γνώμης από τα ΜΜΕ, καθώς αυτοί που μόλις προ διετίας στηρίζονταν από τις ΗΠΑ και αναφέρονταν ως “μαχητές της ελευθερίας” - πολεμώντας τον “κακό δικτάτορα” Άσαντ στη Συρία - έγιναν ξαφνικά “φανατικοί αποκεφαλιστές”, μόλις απείλησαν τις εγκαταστάσεις των ιρακινών πετρελαιοπηγών. 

Επιπροσθέτως, τα δυτικά ΜΜΕ, τα οποία συνηθίζουν να παρουσιάζουν τη Ρωσία του Πούτιν ή τη Βενεζουέλα του Τσάβες ως ανελεύθερα καθεστώτα, θεωρούν τη Γερμανία - της οποίας το σύνταγμα απαγορεύει συγκεκριμένες ιδέες, λογοκρίνει βιβλία και μουσικά άλμπουμ και φυλακίζει ανθρώπους για εγκλήματα γνώμης – ως άριστο παράδειγμα δημοκρατίας και πολιτικής ελευθερίας. Αυτά τα Μέσα χαρακτηρίζουν πολεμοχαρή και επικίνδυνα τα καθεστώτα του Ιράν και της Συρίας, αλλά όχι του Ισραήλ, που βρίσκεται σε διαρκή πόλεμο εδώ και δεκαετίες, ή των ΗΠΑ, που εμπλέκονται σε δύο πολέμους μόνο αυτή την περίοδο, ενώ ο πρόεδρος τους λαμβάνει το Νόμπελ Ειρήνης. 

Και στην Ελλάδα, όμως, τα ίδια Μέσα που κατακρίνουν τη φυλάκιση της ηγέτιδας της αντιπολίτευσης στη Μιανμάρ, λόγου χάρη, επιχαίρουν για την πολιτική δίωξη του εδώ τρίτου κόμματος, κατασκευάζοντας “στοιχεία” και χρησιμοποιώντας δύο μέτρα και δύο σταθμά στην κρίση τους για όμοια γεγονότα. Πέρα από τις πολιτικές απόψεις του καθενός, η υπόθεση της δίωξης της Χρυσής Αυγής και, κυρίως, ο τρόπος κάλυψης και ερμηνείας των γεγονότων από τα ΜΜΕ, αποτελεί ένα έξοχο παράδειγμα πειράματος συμμόρφωσης της κοινής γνώμης. Από τα περίφημα “οπλοστάσια” στην κατά το δοκούν αξιοποίηση υποκλαπέντος υλικού και από τις παράνομες και αντισυνταγματικές τροπολογίες στον φωτογραφικό “αντιρατσιστικό” νόμο, όλες οι σπασμωδικές και εξόφθαλμα παράνομες κινήσεις της κυβέρνησης για την αποδυνάμωση του συγκεκριμένου κόμματος παρουσιάζονται μέσα από τον διαστρεβλωτικό φακό των ΜΜΕ ως φυσιολογικές και σύννομες. 

Αυτό, λοιπόν, που λέγεται “κοινή γνώμη” δεν είναι παρά ένα κατασκεύασμα που λειτουργεί ως μοχλός κοινωνικού (απο)προσανατολισμού και που βασίζεται στην τάση των ανθρώπων να συμμορφώνονται με την κατεστημένη άποψη. Φυσιολογικοί, λογικοί κατά τα άλλα, άνθρωποι μπορούν να οδηγηθούν να πιστέψουν τα πιο αφύσικα και παράλογα πράγματα, αν υποστούν παρατεταμένη πλύση εγκεφάλου. Αυτό είναι εφικτό, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι θέλουν απελπισμένα να μοιάζουν στους υπόλοιπους. Θέλουν να τους έχουν σε υπόληψη και να τους εγκρίνουν. Θέλουν να συμπεριφέρονται με έναν τρόπο ο οποίος πιστεύουν ότι αναμένεται από αυτούς. Αυτή η ανάγκη προσαρμογής είναι τόσο δυνατή στους περισσότερους ανθρώπους, ώστε ξεπερνάει τη λογική. Είναι πιο αρχαία και πιο πρωτόγονη, πιο βαθιά ριζωμένη λειτουργία από τη λογική. Αυτή η ανάγκη να προσαρμόζεσαι, να πιστεύεις αυτό που νομίζεις πως πιστεύουν και οι υπόλοιποι, είναι που βρίσκεται πίσω από το κοινωνικό φαινόμενο γνωστό ως “μόδα”. Είναι αυτή που κάνει τους ανθρώπους να μουρμουρίζουν το ίδιο σουξέ τη μια στιγμή και να το ξεχνάνε την επόμενη. Είναι αυτή που έκανε τους ανθρώπους να επευφημούν την πυρπόληση των μαγισσών μερικούς αιώνες πριν. Είναι, επίσης, αυτή που κάνει τους περισσότερους ανθρώπους σήμερα να πιστεύουν πως “είμαστε όλοι ίσοι” και πως το απόλυτο κακό είναι ο “ρατσισμός”. 

Το συμπέρασμα είναι, λοιπόν, πως η ελευθερία που υπάρχει σήμερα είναι αυτή της οποίας την εντύπωση καλλιεργούν τα ΜΜΕ, ασχέτως αν δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Η δυτική δημοκρατία σού δίνει την ευκαιρία να εκφέρεις τη γνώμη σου, να εκλέξεις και να εκλεγείς, μόνο εάν συμφωνείς μαζί της. Σε διαφορετική περίπτωση φιμώνεσαι, συκοφαντείσαι, διώκεσαι και φυλακίζεσαι. Η ελευθερία του λόγου, η διάκριση των εξουσιών, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και η ισονομία είναι στην πραγματικότητα ψευδεπίγραφες και κενά γράμματα. Οι περισσότεροι πολίτες, βέβαια, το γνωρίζουν αυτό κατά βάθος, καταπνίγουν όμως την ίδια τους την αντίληψη για να μην τεθούν στο περιθώριο. Έχουμε να κάνουμε με μία περίπτωση πλουραλιστικής άγνοιας (1) και συμμόρφωσης στην κατεστημένη άποψη. Το ίδιο συμβαίνει με τα περισσότερα δόγματα του σύγχρονου κόσμου, με κορυφαίο παράδειγμα το δόγμα της ισότητας. Όλοι μπορούν να παρατηρήσουν τις διαφορές ανάμεσα στις ανθρώπινες φυλές, όλοι γνωρίζουν πως οι ασιάτες είναι καλοί στα μαθηματικά ενώ οι μαύροι όχι. Προτιμούν όμως να εθελοτυφλούν και να αποδίδουν τις διαφορές σε άσχετους παράγοντες, για να μην ξεστρατίσουν από το μονοπάτι της πολιτικής ορθότητας. Έχουν μάθει να αγνοούν τον ελέφαντα στο δωμάτιο και το ανησυχητικό είναι πως πολλοί έχουν φτάσει στο σημείο να μην τον βλέπουν όντως. 

Τα σύγχρονα παραμύθια της ισότητας, των ‘‘ανθρωπίνων δικαιωμάτων’’ και του κοινοβουλευτισμού είναι τα ‘‘καινούργια ρούχα’’, που στην εποχή μας όλοι υποκρίνονται πως βλέπουν. Πιστοί στις αισθήσεις μας, με ανοιχτά τα μάτια και αγνοί σαν ένα μικρό παιδί, στεκόμαστε μακριά από το πλήθος βροντοφωνάζοντας: ‘‘Ο βασιλιάς είναι γυμνός!’’. 

Σημειώσεις: 
1) Πλουραλιστική άγνοια είναι η αδυναμία μας να σταματήσουμε κάποια συμπεριφορά, παρά την πρόθεσή μας, όταν δεν βλέπουμε τον περίγυρό μας να κάνει το ίδιο. 

του Α. Γ.

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -