Πέμπτη, 19 Δεκεμβρίου 2013


Όταν κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου ο καθηγητής της αγγλικής γλώσσας στο Πανεπιστήμιο του Leeds Τζον Ρόναλντ Ρόιελ Τόλκιν άρχισε να πλάθει ιστορίες και να γράφει διηγήματα για τα παιδιά του, ακόμα και η δική του φαντασία δεν θα μπορούσε προσεγγίσει το μέγεθος της επιρροής του έργου του στα χρόνια που θα ακολουθούσαν. Ένα έργο ζωής, που θα αποτελούσε σταθμό στην αναβίωση της φανταστικής επικής λογοτεχνίας και θα παρέμενε ζωντανό και ανεξίτηλο μέχρι σήμερα. Ένα λογοτεχνικό δημιούργημα, που σταδιακά ωριμάζει και εξελίσσεται, κερδίζοντας και τον πιο απαιτητικό κριτή. Ένα παράλληλο σύμπαν, μελετημένο και σχεδιασμένο με τελειομανία μέχρι και την ελάχιστη λεπτομέρεια, τόσο αριστουργηματικά, που ζωντανεύει επιβλητικά μπροστά στον αναγνώστη και διεγείρει όλες τις αισθήσεις του. Ένας ολόκληρος κόσμος, που εκτείνεται από τα καταπράσινα λιβάδια του Σάιρ μέχρι τις απόκρημνες κορυφές της Μόρντορ. Και κάπου εκεί, “μέσα στη γη, σε μια τρύπα, ζούσε κάποτε ένα Χόμπιτ. Δεν ήταν καμιά βρώμικη και υγρή τρύπα γεμάτη σκουλήκια και αποπνικτική μυρωδιά, ούτε ήταν ξερή και γυμνή, γεμάτη άμμο, χωρίς μέρος να καθίσεις ή να φας. Ήταν η τρύπα ενός Χόμπιτ. Δηλαδή ένα άνετο, βολικό και όμορφο σπίτι”. 

Το 1937, λοιπόν, πρωτοεκδόθηκε το, εικονογραφημένο από τον ίδιο τον Τόλκιν, “Χόμπιτ: Εκεί και πίσω πάλι”, η επιτυχία του οποίου ήταν θεαματική και παρακίνησε τον συγγραφέα στην έκδοση του “Άρχοντα των δακτυλιδιών”, δώδεκα χρόνια αργότερα, καθώς μεσολάβησε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος. Η επιρροή των δύο μεγάλων πολέμων στη συγγραφική σκέψη του Τόλκιν είναι προφανής, όσο και η συντηρητική του κοσμοθέαση, με την έννοια της παραδοσιοκρατίας. Παρά το ότι το έργο του εκτιμάται ιδιαιτέρως από νεοπαγανιστές, ο ίδιος ήταν αφοσιωμένος Καθολικός, αν και έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον για την προχριστιανική παράδοση και την ευρωπαϊκή μυθολογία. Εξάλλου, ο “Άρχοντας των δακτυλιδιών” παρουσιάζει τεράστιες ομοιότητες στη σύλληψη και το νόημα με τον πλατωνικό μύθο του Γύγη, ενώ κάτι ανάλογο παρατηρείται και σε δευτερεύοντα έργα του συγγραφέα με μυθικά έπη των Ισλανδών και των Φινλανδών. Ο ίδιος, βέβαια, ήταν μελετητής της ευρωπαϊκής παράδοσης και κατόρθωσε να εντρυφήσει στο παραδοσιακό υλικό τόσο, ώστε στο τέλος να παρουσιάσει κάτι που, παρά τις εμφανείς ομοιότητες, ήταν αποκλειστικά δικό του. 

Σε φιλοσοφικό και πολιτικό επίπεδο, ο Τόλκιν αμφισβήτησε έντονα τον εκσυγχρονισμό και την εκβιομηχάνιση, διότι αντικαθιστούν τη βιολογική αμοιβαιότητα ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση με την τεχνολογική κυριαρχία του ανθρώπου, διαμορφώνοντας μία σχέση που παραμορφώνει και απαξιώνει τους δύο πόλους. Επιπροσθέτως, ο συγγραφέας, που υπηρέτησε στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο ως αξιωματικός τυφεκιοφόρος, είχε ξεκάθαρες πατριωτικές αντιλήψεις, εκφράζοντας ανοιχτά τα αντικομμουνιστικά του αισθήματα, κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου, αλλά, ταυτόχρονα, και την αντίθεσή του απέναντι στη Χιτλερική Γερμανία. Σε μία επιστολή προς τον γιο του, το 1943, εκφράζει τη συμπάθειά του προς τη φιλοσοφική έννοια της αναρχίας, ως κατάργηση του ασφυκτικού κρατικού ελέγχου στο άτομο, αλλά και προς τη μη-συνταγματική μοναρχία, κυρίως λόγω της απέχθειάς του προς τους πολιτικούς. Παρά τις όποιες αντιφάσεις, αυτό που προκύπτει από τη συνολική στάση και το έργο του είναι ότι ήταν κατ' ουσία αντικοινοβουλευτικός και πως αναγνώριζε ότι ο έλεγχος του κράτους μπορεί να ελαχιστοποιηθεί μόνο σε μια κοινωνία με ένα βαθύ σεβασμό για την παράδοση και την υψηλή εκτίμηση για την ατομική τιμή και την αυτοσυγκράτηση. 

Εάν μελετήσουμε κάποια βασικά χαρακτηριστικά του κόσμου που δημιούργησε ο Τόλκιν θα παρατηρήσουμε ότι το γράψιμό του είναι προϊόν ενός τρόπου σκέψης, ο οποίος απέχει σημαντικά από τη σημερινή πολιτική ορθότητα. Καταρχήν, πρόκειται για έναν κόσμο ο οποίος είναι ξεκάθαρα διαρθρωμένος βιολογικά και δομημένος ιεραρχικά. Η υψηλή φαντασία του Τόλκιν δημιούργησε φυλές πλασμάτων με πολύ σαφή ουσιώδη χαρακτηριστικά, τόσο σωματικά όσο και ψυχολογικά. Τα φυσικά χαρακτηριστικά είναι υπερβολικά και τα ψυχολογικά πολύ περιοριστικά, τόσο ώστε να δηλώνουν με πλήρη σαφήνεια τις φυλετικές διαφορές. Αυτή η σύνδεση διαφορετικών φυσικών και διανοητικών δυνατοτήτων με κάθε φυλή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την έννοια της πολυπολιτισμικής κοινωνίας, όπως την αντιλαμβάνεται σήμερα ο δυτικός κόσμος. Ακόμα και μέσα στις ίδιες φυλές όμως, περιγράφονται αναλυτικά και παρουσιάζονται διαφορετικές κάστες με ξεχωριστά κληρονομικά χαρακτηριστικά και ιεραρχικές θέσεις στην κάθε κοινότητα. Αυτή η διάχυτη φυλετική αιτιοκρατία στο έργο του Τόλκιν, όπως ήταν αναμενόμενο, ξεσήκωσε κάποιες φωνές “προοδευτικής” διαμαρτυρίας, οι οποίες όμως έσβησαν γρήγορα, κυρίως λόγο της καθολικής αποδοχής της αξίας του. 

Εκτός αυτού, δύο ακόμα μη πολιτικώς ορθά χαρακτηριστικά στοιχεία στα έργα του Τόλκιν και γενικότερα στην επική φανταστική λογοτεχνία, αφορούν στις έννοιες της εξωτερικής απειλής και του αρσενικού ήρωα - σωτήρα. Η εξωτερική απειλή από έναν ξεκάθαρο αλλόφυλο εχθρό, όπως παρουσιάζεται, μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο από μία ισχυρή εθνοφυλετική κοινότητα και ο ρόλος του ήρωα είναι να αποκαλύψει τη δύναμη των δικών του ανθρώπων και να τους οδηγήσει στο μεγαλείο. Όσο για το φύλο του ήρωα, αν και στα βιβλία του Τόλκιν υπάρχουν ισχυρές γυναικείες παρουσίες, αυτός είναι πάντοτε άνδρας και λευκός. 

Τέλος, ένα ακόμα χαρακτηριστικό που αξίζει να αναφερθεί, είναι μία έντονη αίσθηση νοσταλγίας που βγάζει ο συγγραφέας, απέναντι σε έναν κόσμο, ο οποίος βαδίζει προς την παρακμή. Ο Τόλκιν τοποθετεί το μεγαλείο και τη δημιουργία πάντα στο παρελθόν. Στο παρελθόν χτίστηκαν οι μεγάλες πόλεις και τα σπουδαία μνημεία, στο παρελθόν έγιναν οι μεγάλες μάχες, στο παρελθόν έλαμψε η ομορφιά των ξωτικών, που τώρα έχει χαθεί. Αυτή η νοσταλγία, όμως, δεν μένει στείρα και αντιδραστική αλλά αποτελεί πολλές φορές το ψυχικό εφαλτήριο που χρειάζεται ο ήρωας για να προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα. 

Εκεί και πάλι πίσω... 

Ο ίδιος ο Τόλκιν είχε δηλώσει κατηγορηματικά ότι απεχθάνεται την αλληγορία και προτιμά την ιστορία, την πραγματική ή τη φανταστική, καθώς ο στόχος του ήταν απλώς η διήγηση μιας τέτοιας ιστορίας ώστε από εκεί και πέρα ο αναγνώστης να έχει την ελευθερία να την αντιληφθεί και να την ερμηνεύσει όπως ο ίδιος επιθυμεί. Όπως αναφέραμε παραπάνω, βέβαια, το έργο του γράφτηκε μέσα σε ένα συγκεκριμένο χρονικό και κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο και κάτω από ορισμένες επιρροές, στοιχεία τα οποία μπορούν να μας βοηθήσουν να ερμηνεύσουμε καλύτερα τον τρόπο σκέψης του αλλά και το περιεχόμενο των έργων του, που βρίθει νοημάτων και ερμηνειών. 

Μέσα σ' αυτό το σύμπαν του Τόλκιν, διαδραματίζεται η ιστορία των Χόμπιτ, τα οποία, από δευτερεύουσες περιθωριακές οντότητες, καταλήγουν να αναλαμβάνουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην έκβαση της διήγησης. Η ζωή τους, όπως περιγράφεται από τον συγγραφέα, αποτελεί κριτική στην αστικοποίηση και την αυτοματοποίηση και συνάμα, ανάδειξη του κοινοτισμού και της παραδοσιακής αγροτικής ζωής. Τα Χόμπιτ είναι “ταπεινά αλλά αρχαία, με μεγαλύτερο πληθυσμό στο παρελθόν απ' ό,τι σήμερα. Αγαπούν την ειρήνη και την ησυχία. Η εύφορη γη της υπαίθρου είναι το αγαπημένο τους στέκι. Ποτέ δεν καταλάβαιναν ή αγαπούσαν μηχανές πιο περίπλοκες από τις φυσούνες του σιδηρουργείου, το νερόμυλο ή τον αργαλειό, αν και είναι επιδέξια με τα εργαλεία”. 

Αυτά τα φιλόξενα πλάσματα με τα εγκάρδια πρόσωπα, τα λαμπερά μάτια, τα κόκκινα μάγουλα και τη μεγάλη όρεξη για φαγητό και διασκέδαση, μοιάζουν περισσότερο στο σύγχρονο καθημερινό άνθρωπο, με όλες τις αδυναμίες και τις ανασφάλειές τους, από όλα τα υπόλοιπα μυθικά πλάσματα του κόσμου του Τόλκιν. Γνωρίζουν τις περιορισμένες δυνατότητές τους, σε έναν κόσμο που παρακμάζει και γίνεται ολοένα πιο τρομακτικός και επικίνδυνος, αλλά έχουν έντονα ανεπτυγμένο το αίσθημα του προορισμού, του ότι ανήκουν κάπου, του ότι έχουν κάτι να υπερασπιστούν. Είναι αναπόσπαστα μέλη του μυθικού σύμπαντος και αναγνωρίζουν το καθήκον τους και την ευθύνη τους σε ό,τι αφορά στο μέλλον του. Δεν είναι αντί-ήρωες ή αντί-επικοί χαρακτήρες, διότι το ηρωικό στοιχείο το έχουν μέσα τους, έστω κι αν είναι πολύ βαθιά κρυμμένο, και το βγάζουν την πιο κατάλληλη στιγμή, αλλάζοντας τη μοίρα ενός ολόκληρου κόσμου. 

Τα Χόμπιτ αγαπούν τον τόπο τους, έχουν ισχυρούς δεσμούς με τη γη τους, αλλά, όταν παρουσιαστεί η ανάγκη, είναι διατεθειμένα να τα αφήσουν όλα πίσω, για να ξεκινήσουν το μεγάλο ταξίδι, σε άγνωστους τόπους, γεμάτους κινδύνους, και να τα βάλουν ακόμα και με τις στρατιές των δύσμορφων Ορκ, για να φέρουν σε πέρας την αποστολή τους. Μία αποστολή που φαίνεται χαμένη εξαρχής, που φαντάζει πως είναι πέρα και πάνω από τα μέτρα τους. Κι όμως, η πίστη πως “υπάρχει ακόμα καλό σ' αυτόν τον κόσμο και είναι σωστό να παλεύουμε γι' αυτό” γίνεται η κινητήρια δύναμη της δράσης τους απέναντι στη βούληση ισχυρότερων δυνάμεων. Η πίστη είναι ο καλύτερος σύμβουλος και ο πολυτιμότερος σύμμαχός τους. 

Δεν είναι καθόλου τυχαίο πως η ιστορία των Χόμπιτ ενέπνευσε τους νέους Ιταλούς εθνικιστές τη δεκαετία του '70 και ονόμασαν έτσι τις μεγάλες θερινές κατασκηνώσεις που διοργάνωναν σε μία περίοδο αναθεώρησης και ανασύστασης του κινήματος, αμέσως μετά τα χρόνια του μολυβιού. Εξάλλου, οι συμβολισμοί στο έργο του Τόλκιν είναι έντονοι και βρίσκονται στη διάθεση του αναγνώστη για να τους ερμηνεύσει. Ο κόσμος της παρακμής είναι εδώ και διανύουμε ήδη τα χρόνια του σκότους. Οι δράκοι και τα Ορκ υπάρχουν γύρω μας, το ίδιο αποκρουστικοί και επικίνδυνοι, όπως γλαφυρά περιγράφονται από την πένα του συγγραφέα. Όσο και να περιχαρακωθούμε στο μικρόκοσμό μας και στη γαλήνη της νοσταλγίας μας, αργά ή γρήγορα θα χρειαστεί να τους αντιμετωπίσουμε, καθώς και να αναμετρηθούμε με τις ανασφάλειες και τις αδυναμίες μας. Κατανοούμε το διακύβευμα των καιρών; Είμαστε έτοιμοι να κάνουμε το μεγάλο ταξίδι; Αυτό που χρειαζόμαστε είναι λίγη πίστη.

Πηγές - αναφορές

του Χρήστου Καρανικόπουλου

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -