Σάββατο, 12 Οκτωβρίου 2013

Έχουμε διαβάσει όλες τις αναλύσεις, υπέρ και κατά, για τις κατασταλτικές επιχειρήσεις κατά της κυβέρνησης Άσαντ στην Συρία. Οι ειρηνιστές που έχουν γίνει πολεμοκάπηλοι (οι Γάλλοι “Πράσινοι”), οι αντι-ατλαντιστές που έχουν ευθυγραμμιστεί με την Ουάσιγκτον (το γαλλικό Σοσιαλιστικό Κόμμα), οι ατλαντιστές που αποφεύγουν την ταμπέλα (το βρετανικό Κοινοβούλιο), και άλλες περίεργες διαπλεκόμενες θέσεις, μας παρουσιάζουν μια ευκαιρία να αναλογιστούμε: Τι είναι ο πόλεμος; 

Ο πόλεμος, δηλαδή η χρήση ένοπλης βίας μεταξύ κυρίαρχων πολιτικών μονάδων - η οποία διαχωρίζεται από την ιδιωτική βία (1) – υπήρξε ανέκαθεν ελάχιστα κατανοητός, ακόμη και στα μυαλά των πρωταγωνιστών του. Για παράδειγμα, στο πρόσφατο βιβλίο σχετικά με το ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου (1914-1918), μιας απόλυτης καταστροφής για την Ευρώπη (“Το τελευταίο καλοκαίρι της Ευρώπης: Τι προκάλεσε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο” από τον ιστορικό David Fromkin, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης) φαίνεται ότι αυτός ο αγώνας για την άβυσσο δεν προήλθε από κάποιον ορθολογικό πολιτικό υπολογισμό, αλλά, σε αντίθεση με τα συμφέροντα των εμπολέμων, από ένα είδος αυτόνομου μηχανισμού υποκίνησης, που μπορούμε να ονομάσουμε “πολεμοχαρή”. Ένα μηχανισμό που κάποιοι θα αποκαλέσουν ταυτολογικό, παράλογο, "τρελό". Κανένας παράγοντας δεν ήθελε πραγματικά να “επιτεθεί στον άλλον”, αλλά, περισσότερο ή λιγότερο, όλοι ήθελαν να πολεμήσουν σε διάφορους βαθμούς, χωρίς σαφείς κοινούς στόχους αντιπαράθεσης. Ο Fromkin δείχνει ότι πολύ πριν από την τραγική αλληλουχία των γεγονότων του τελευταίου “χαρούμενου” καλοκαιριού στην Ευρώπη, διαφορετικές δυνάμεις ήθελαν τον πόλεμο για διάφορους λόγους. Και αυτό ισχύει για όλα τα μελλοντικά εμπόλεμα μέρη. 

Ας κάνουμε μία βουτιά στην ιστορία. Οι καλύτεροι ιστορικοί της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (2) σημείωσαν ότι οι κατακτητικοί πόλεμοι στην προ-αυτοκρατορική περίοδο δεν υπάκουσαν ούτε στην επιθυμία για οικονομική κυριαρχία (που ήδη υπήρχε), ούτε σε μία αμυντική δέσμευση έναντι των κατευνασμένων βαρβάρων, ούτε στον πολιτικό – πολιτισμικό Ρωμαϊκό ιμπεριαλισμό (ο οποίος επίσης επιβλήθηκε από ήπια δύναμη, χωρίς λεγεώνες). Ο ιστορικός της Γαλατίας, Jean-Louis Brunaux σημειώνει ότι ο Καίσαρας ο ίδιος, στα περίφημα πολεμικά απομημονεύματά του, ποτέ δεν εξήγησε λογικά τους λόγους για την εμπλοκή (ιδίως έναντι των Βέλγων, των βορείων Γαλατών (Celto-Germanics), οι οποίοι σε καμία περίπτωση δεν απείλησαν τη Ρώμη), η οποία απαιτούσε θανατηφόρες επιχειρήσεις που καταδικάστηκαν από τη Γερουσία για τη στρατηγική ματαιότητα τους (3). Ούτε ο Αύγουστος, τρεις γενιές αργότερα, μπορούσε να δικαιολογήσει την απώλεια των τριών λεγεώνων του Varus, που απερίσκεπτα έστειλε στη Γερμανία εναντίον του “προδότη” Hermann (Arminius) (4). Η ιστορία προσφέρει αμέτρητα παρόμοια παραδείγματα πολέμων ή στρατιωτικών επιχειρήσεων που δεν ακολουθούν μια ορθολογική λογική και των οποίων οι στόχοι θα μπορούσαν να επιτευχθούν με ευκολότερα μέσα. 

Η μαρξιστική σχολή (όπου πόλεμος = οικονομικός ιμπεριαλισμός), η σχολή της γεωπολιτικής (όπου πόλεμος = εξασφάλιση του ελέγχου του χώρου) ή η εθνικιστική σχολή (όπου πόλεμος = υπεράσπιση του εθνικού αποθέματος), δεν είναι λάθος, αλλά δεν απαντούν στο ερώτημα: Γιατί ο πόλεμος; Σύμφωνα με την αριστοτελική λογική, “γιατί να επιδιώξουμε έναν στόχο με τον δύσκολο τρόπο όταν θα μπορούσαμε να τον επιτύχουμε με έναν ευκολότερο τρόπο”; Στο πλαίσιο αυτό, η σκέψη του Ταλεϋράνδου ήταν ότι η Γαλλία θα μπορούσε να κυριαρχήσει εύκολα στην Ευρώπη μέσω της διπλωματίας, της οικονομικής και πολιτιστικής επιρροής και της δημογραφίας, χωρίς – και με περισσότερη ασφάλεια από – τους αιματηρούς Ναπολεόντειους πολέμους, οι οποίοι προώθησαν την Αγγλία και τη Γερμανία στην κορυφή. Κατά κανόνα, οι ενδοευρωπαϊκοί πόλεμοι δεν έχουν ωφελήσει κανέναν από τους πρωταγωνιστές, αλλά έχουν αποδυναμώσει ολόκληρη την ήπειρο. 

Τι, λοιπόν, είναι ο πόλεμος; Η απάντηση στο ερώτημα αυτό δεν βρίσκεται στην πολιτική επιστήμη, αλλά στην ανθρώπινη ηθολογία. Ο Robert Ardrey, ο Konrad Lorenz και πολλοί άλλοι είδαν ότι ο κλάδος των πρωτευόντων που ονομάζεται “Homo sapiens” ήταν το πιο επιθετικό είδος. Η βία, σε όλες τις μορφές της, βρίσκεται στο κέντρο των γενετικών παρορμήσεων του ανθρώπινου είδους. Είναι αδύνατο να ξεφύγει. Θρησκείες και ηθικές “αντιβίας” επιβεβαιώνουν τη θέση αυτή από την αντίθετη πλευρά. Ο πόλεμος είναι, σύμφωνα με τα λόγια του Martin Heidegger για την τεχνολογία, “μια διαδικασία χωρίς υποκείμενο”. Δηλαδή, μία συμπεριφορά που (α) διαφεύγει ορθολογικής και βουλητικής αιτιότητας με την έννοια του Αριστοτέλη και του Descartes, και (β) αγνοεί τις πραγματικές συνέπειες. Η ουσία του πολέμου, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να βρεθεί στο επίπεδο της λογικής σκέψης (π.χ., αν πρέπει να επενδύσουμε ή όχι σε μια συγκεκριμένη πηγή ενέργειας), αλλά στο επίπεδο του παράλογου, στα σύνορα του παλαιοφλοιού και του νεοφλοιού. 

Η ουσία του πολέμου είναι ενδογενής. Περιέχει τη δική της δικαίωση μέσα στον εαυτό της. Κάνω πόλεμο, επειδή είναι πόλεμος και πρέπει κανείς να κάνει πόλεμο. Πρέπει να δείξουμε τη δύναμή μας. Όταν οι Αμερικανοί – και, σε μικρότερο επίπεδο, οι Γάλλοι - συμμετέχουν σε στρατιωτικές αποστολές, είναι λιγότερο θέμα υπολογισμού (το ίδιο θα μπορούσε να επιτευχθεί με χαμηλότερο κόστος και, ακόμη χειρότερα, το αποτέλεσμα έρχεται σε αντίθεση με το στόχο) από ό,τι μιας παρόρμησης. Μια ανάγκη – όχι των ζώων, αλλά πολύ ανθρώπινη! – να κάνεις χρήση βίας, να αποδείξεις στον εαυτό σου ότι υπάρχεις. Ο Vilfredo Pareto έχει ορθώς εντοπίσει δύο επίπεδα στην ανθρώπινη συμπεριφορά: Τις δράσεις και τις αιτιολογήσεις τους, με μία αποσύνδεση μεταξύ των δύο.

Έτσι, η ουσία του πολέμου έγκειται στον ίδιο. Δεν είναι όπως οι περιπτώσεις των άλλων ανθρώπινων δραστηριοτήτων, όπως η γεωργία, η βιομηχανία, η κτηνοτροφία, η βοτανική, η επιστήμη των υπολογιστών, η τεχνολογική έρευνα, η αρχιτεκτονική, η τέχνη, η ιατρική και η χειρουργική επέμβαση, η αστρονομία, κ.λπ., όπου, για να χρησιμοποιήσουμε αριστοτελικές κατηγορίες, "έχουν τις αιτίες τους και τους στόχους τους έξω από την ίδια την ουσία τους”. (5) Και τι μοιάζει περισσότερο με πόλεμο ως αυτάρκης ανθρώπινη δραστηριότητα; Η θρησκεία, φυσικά. 

Ο πόλεμος, όπως η θρησκεία με την οποία συνδέεται συχνά, παράγει το δικό του αύταρκες περιβάλλον. Εκπορεύεται από την έννοια της ανταμοιβής. Ενισχύει και τονώνει εξίσου όσο καταστρέφει. Είναι ένα κοινός παράγοντας της δημιουργίας και της καταστροφής. Προέκυψε από την ανάγκη του ανθρώπου να έχει εχθρούς με κάθε κόστος, ακόμη και χωρίς αντικειμενικό λόγο. Αυτός είναι ο λόγος που οι θρησκείες και οι ιδεολογίες της ειρήνης και της αρμονίας δεν έχουν καταφέρει να επιβάλουν τις απόψεις τους και οι ίδιες υπήρξαν πηγές πολέμων. Είναι επειδή οι ιδέες που εκφράζονται από τον άνθρωπο δεν ανταποκρίνονται κατ' ανάγκη προς τη φύση του, και αυτό το τελευταίο είναι ουσιώδες τελικά. (6) Η ανθρώπινη φύση δεν σχετίζεται με τον ανθρώπινο πολιτισμό και τις ιδέες: Είναι η κυρίαρχη υποδομή. 

Θα πρέπει να αγκαλιάσουμε όλοι τον πασιφισμό; Η ιστορία, βέβαια, δεν είναι μόνον ο πόλεμος, αλλά ο πόλεμος είναι το καύσιμο της ιστορίας. Ο πόλεμος εμπνέει καλλιτέχνες, σκηνοθέτες και συγγραφείς. Χωρίς αυτόν για τι θα μιλούν οι ιστορικοί; Ακόμη και οι υποστηρικτές του “τέλους της ιστορίας” αποδεικνύονται πολεμοκάπηλοι. “Μας λυπεί, αλλά τον λατρεύουμε”. Μελετητές του φεμινισμού έχουν γράψει ότι αν οι κοινωνίες δεν ήταν σοβινιστικές και κυριαρχημένες από πολεμοχαρείς άνδρες, δεν θα υπήρχε πόλεμος, παρά μόνο διαπραγματεύσεις. Γενετικά λάθος: Στα υψηλότερα σπονδυλωτά, τα θηλυκά είναι τόσο πολεμοχαρή, όσο τα αρσενικά κι ακόμα περισσότερο. 

Το παράδοξο του πολέμου είναι ότι μπορεί να έχει μια πτυχή “δημιουργικής καταστροφής” (για να χρησιμοποιήσουμε την περίφημη κατηγορία του Schumpeter), ιδιαίτερα στον οικονομικό τομέα. Επιπλέον, στην τεχνο-οικονομική ιστορία από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, η στρατιωτική τεχνολογία υπήρξε πάντα η βασική αιτία των πολιτικών καινοτομιών. Στην πραγματικότητα, οι συγκρούσεις και η παρουσία ενός εχθρού δημιουργούν μια κατάσταση ευτυχίας και επιθυμίας στον ιδιωτικό τομέα (γιατί δίνουν νόημα στη ζωή), όπως ακριβώς και στο δημόσιο τομέα ο πόλεμος ξεκινά μια συλλογική ευτυχία, μια κινητοποίηση, μια ρήξη με την καθημερινότητα, ένα συναρπαστικό γεγονός. Για καλό ή για κακό. Οπότε τι να κάνουμε; Εμείς δεν μπορούμε να καταργήσουμε την πράξη του πολέμου. Είναι στα γονίδιά μας ως λιβιδινική ενόρμηση. Ο πόλεμος είναι μέρος της αρχής της ηδονής. Είναι νόστιμος, ελκυστικός, σκληρός, επικίνδυνος και δημιουργικός. Πρέπει απλά να προσπαθήσουμε να τον ρυθμίσουμε, να τον κατευθύνουμε, με κάποιον τρόπο να κυριαρχήσουμε σε αυτόν αντί να τον απομακρύνουμε. 

Το χειρότερο πράγμα είναι είτε κάποιος να αρνηθεί είτε να επιδιώκει τον πόλεμο με κάθε κόστος. Εκείνοι που αντιμετωπίζουν την Ισλαμική Τζιχάντ και αρνούνται να αντεπιτεθούν, θα αφανιστούν. Όπως εκείνοι οι οποίοι παραπλανούν τον εαυτό τους για τον εχθρό, για παράδειγμα οι υποστηρικτές των επιχειρήσεων κατά του συριακού καθεστώτος. Όλα ταιριάζουν στη “μεσότητα” του Αριστοτέλη, τη "μέση": Το θάρρος βρίσκεται μεταξύ δειλίας και απερισκεψίας, μεταξύ του φόβου και της ασυδοσίας. Γι' αυτό κάθε έθνος που αφοπλίζει και αποποιείται την στρατιωτική δύναμή του είναι εξίσου ανόητο με εκείνο που κάνει κατάχρηση αυτής. Ο πόλεμος, όπως και όλες οι απολαύσεις, πρέπει να είναι πειθαρχημένος. 

Μετάφραση από την αγγλική για το Ιδεάπολις Ε. Π

Σημειώσεις 
[1] Ο εμφύλιος πόλεμος είναι της ίδιας φύσης: Φραξιονιστική πάλη για να αποκτηθεί το μονοπώλιο στην κυριαρχία μιας πολιτικής ενότητας. 
[2] Βλ. ιδιαίτερα Lucien Jerphagnon, “Ιστορία της Αρχαίας Ρώμης: Όπλα, και τα λόγια” (Tallandier). 
[3] Jean-Louis Brunaux Alesia, “Το τέλος της αρχαίας Γαλατίας” (Gallimard). 
[4] Βλέπε Λουκά Mary, “Δώσε μου πίσω τις λεγεώνες μου! Η μεγαλύτερη καταστροφή του ρωμαϊκού στρατού” (Larousse). 
[5] Με αυτή την έννοια, ο όρος “οικονομικός πόλεμος” για να περιγράψει τον ανταγωνισμό είναι αρκετά απερίσκεπτος. Όχι μόνο επειδή κανείς δεν πεθαίνει, αλλά λόγω του ότι οι οικονομικοί ανταγωνιστές κάνουν τα πάντα για να αποφύγουν αντιπαράθεση ή περιορισμούς (καρτέλ, τραστ, ολιγοπώλια, δημόσιες προσφορές εξαγοράς, κλπ.), και επειδή ο στόχος του ανταγωνισμού δεν υπάρχει από μόνος του, αλλά έξω από αυτόν: Για να μεγιστοποιηθεί η απόδοση των επιχειρήσεων . Ωστόσο, ο αθλητισμός είναι πιο κοντά στον πόλεμο. 
[6] Για παράδειγμα, οι θεωρίες του φύλου, φεμινιστικά εμπνευσμένες, έρχονται σε αντίθεση με τη συμπεριφορά της πλειοψηφίας.

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -