Δευτέρα, 19 Αυγούστου 2013

Στη μνήμη των Τάσου Ισαάκ και Σολωμού Σολωμού 

"Κι ίσως η ώρα του θανάτου μας, να είναι η μεγαλύτερη ερωτική στιγμή της ζωής μας". Η φράση αυτή απ’ το μυθιστόρημα “Μεγάλος Ύπνος” του Μ. Καραγάτση, του πεζογράφου της γενιάς του '30 , που ανήκε στους “επαναστάτες της λεγόμενης εθνικόφρονος Δεξιάς” (σύμφωνα με τον Σπ. Μαρκεζίνη, ο οποίος υπήρξε και ο πολιτικός του αρχηγός στο κόμμα των Προοδευτικών τη δεκαετία του ’50), μας εισάγει στο συνδεόμενο με σχέσεις αιτιότητας δίδυμο, έρωτας - θάνατος , που απασχόλησε την φιλοσοφική και λογοτεχνική σκέψη απ’ τους απώτατους καιρούς. Είναι σκόπιμο να παρατηρηθεί η σχέση έρωτα και θανάτου με τις ανά τους αιώνες πράξεις θυσιαστικής αυτοπαράδοσης των ηρώων και την ελληνική μεταφυσική παράδοση που διασώζει η σχέση αυτή, υπό το πρίσμα της σκέψης νεοελλήνων πνευματικών ανθρώπων και ηρώων που, αφαιρετικά και ενδεικτικά, συμπυκνώνουν την ουσία του νεοελληνικού πολιτισμού και της έννοιας της ελληνικότητας.

Χαρακτηριστικότερη, έτσι, διαφαίνεται η σκέψη του Ι. Συκουτρή. Στο έργο του “Φιλοσοφία της ζωής” ο Συκουτρής θα πραγματευτεί τον ηρωικό τρόπο ζωής και θα σκιαγραφήσει τον ψυχισμό και την πνευματική δύναμη του ήρωα. Η ζωή του ηρωικού ανθρώπου είναι ένας αδιάκοπος αγώνας έναντι του εαυτού του και του περιβάλλοντος του, που στόχο έχει την τελείωση σ’ ένα απώτατο εξελικτικό στάδιο. Η πάλη είναι εξαιρετικά επώδυνη αλλά η οδύνη αντισταθμίζεται απ την ηδονική χαρά της εκπλήρωσης μιας αδιαπραγμάτευτης ηθικής επιταγής, που χαρίζει άφατη πλησμονή. “Ο ηρωικός άνθρωπος” θα πει ο Συκουτρής “ερωτεύεται την συντριβή του, την χαίρετ’ εκ των προτέρων, αντλεί την ιλαρωτέραν του ακριβώς παρηγορίαν από την συντριβήν του”. 

Ο μανικός εραστής του κινδύνου, υπάκουος στη Μοίρα αρχέγονων κελευσμάτων, φυραίνει ο ίδιος για να ανθίσει το μέλλον. Με ζωτικότητα και ορμή εφήβου απολαμβάνει την πληρότητα της ζωής. Κατασπατάλα τον εαυτό του, σώος και μοναχικός μέσα στην ηθική του ανωτερότητα. Ακόμα κι όταν ο αγώνας ορθώνεται παραπέτασμα που κρύβει τη ματαιότητα, γκρεμίζει το παραπέτασμα και αντικρίζει ακέραιος την τραγική του μοίρα . 

Και ο Καζαντζάκης κάπου θα γράψει: “πιστεύω πάντα πως μονάχα ο θάνατος δίνει αθανασία στο μήνυμα ενός ήρωα”. Και αλλού: “Ήρωας συνάμα κι άγιος, να το ανώτατο πρότυπο του ανθρώπου”

Θα μπορούσαμε έξαλλου δίπλα στον “ηρωικό μηδενισμό” που εκφράζει γενικότερα ο Καζαντζάκης, να παραβάλουμε τον “ηρωισμό της στωικότητας” του Καβάφη όπως δίνεται για παράδειγμα στα ποιήματα ‘’Απολείπειν ο θεός Αντώνιον’’ και ‘’Θερμοπύλες’’ και τον “ηρωικό πεσιμισμό” των ποιημάτων του Μαβίλη, ο οποίος έπεσε μαχόμενος στον πρώτο βαλκανικό πόλεμο. Δεν είναι τυχαίο ότι οι παραπάνω διανοητές είναι επηρεασμένοι απ' τη νιτσεϊκή φιλοσοφία , τον γερμανικό ιδεαλισμό και το ρομαντικό κίνημα. 

Γιατί όμως η θυσία έχει χαρακτήρα μεταφυσικό; 

Θ’ απαντήσει ο Κάλβος πολύ νωρίτερα σε έμμετρο λόγο στην “Ωδή εις Σάμον” αναφερόμενος στην ελευθερία: 

Αυτή επτέρωσε 
Τον Ίκαρον. Και αν έπεσεν 
Ο πτερωθείς κι επνίγη 
Θαλλασωμένος 
Αφ’ υψηλά όμως έπεσε 
Κι απέθανεν ελεύθερος 

Με τον αποσυμβολισμό του μύθου του Ικάρου ο Κάλβος αποκαλύπτει ότι η ελευθερία, ένα έπαθλο συντριπτικό των κάθε μορφής περιορισμών, έχει σαν προαπαιτούμενο μια απαρέγκλιτη κατάληξη, αυτή της θυσίας. Συνεπώς, ο ήρωας, αιτούμενος το πανανθρώπινο και διαχρονικό αγαθό της ελευθερίας, θέτει τη ζωή του γύρω από έναν άξονα μεταφυσικό, ακριβώς γιατί επιζητά την υπαρκτική του αποχαλίνωση από το άρμα των φυσικών αναγκαιοτητών που του επιβάλλουν το περιβάλλον, η φύση, ο ίδιος του ο εαυτός. Αφού η συμβατική του ζωή αναλώνεται, κατακτά με τον θάνατό του και μαρτυρεί έναν καινούργιο τρόπο ύπαρξης που συνεπάγεται διαφορετική αντίληψη του χρόνου, της ιστορίας, του καθόλου κοσμικού γίγνεσθαι. Η υπερκέραση των φυσικών ορίων αντοχής, των ανακλαστικών ενστίκτων επιβίωσης και η καθυπόταξη των εξωτερικών εμποδίων αλλά και της εσωτερικής εγωτικής στάσης αυτοπροστασίας, κατακτώνται και δηλώνονται με το θάνατο του ήρωα. Και η μαρτυρία "συσσωματώνεται" στη βούληση της κοινότητας με τη μορφή της αΐδιας υποσυνείδητης παρακαταθήκης. 

Εντυπωσιακός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Κάλβος, επίσης, στην “Ωδή εις θάνατον”, το μεταφυσικότερο ίσως ποίημά του με το πιο στέρεο φιλοσοφικό υπόβαθρο, μεταστοιχειώνει την κατανόηση της καταλυτικής δυναμικής του θανάτου, σε επαναστατικότητα. 

Μετά την ονειρική συνομιλία του με τη νεκρή μητέρα του, που καταλήγει σε έναν αγνωστικισμό, όλως παραδόξως, αντί της καθηλωτικής απαισιοδοξίας, προκρίνει την αγωνιστικότητα που οδηγεί στην θυσία, διαμέσου της συμφιλίωσης με τον θάνατο: 

τώρα οπού βλέπω 
τον θάνατον με θάρρος, 
εγώ κρατώ την άγκυραν                 
της σωτηρίας.   

Eγώ τώρα εξαπλώνω 
ισχυράν δεξιάν 
και την άτιμον σφίγγω 
πλεξίδα των τυράννων                 
δολιοφρόνων. 

Ο Ελληνισμός επιβίωνε στην ιστορική του πορεία και εξερχόταν πάντα κραταιός, μέσα από τιτάνιες συγκρούσεις, ακριβώς διότι αντιτιθόταν και προσπαθούσε να υπερβεί τον ντετερμινισμό και την αποστεωμένη εγκεφαλική στάθμιση ζημιών και ωφελημάτων. Γι αυτό και η αριθμητική του μειονεξία καθίστατο πλεονέκτημα ισχύος. Έτσι ο ήρωας θυσίαζε την γήινη ύπαρξή του χάριν μιας συμπάσχουσας και αγωνιζόμενης συλλογικότητας που είχε κοινή κατάκτηση τη μεταφυσική θεώρηση της ζωής ως πάλη για την απόκτηση της υπαρκτικής ελευθερίας στα πλαίσια της κοινότητας. 

 Στο πνεύμα αυτό, ο Στρατής Μυριβήλης γράφει το Νοέμβριο του 1940: “Ο καθένας να σταθεί έτσι με τη ψυχή γυμνή μπροστά στο Θεό, ώσπου να αισθανθεί την ασήμαντη μονάδα της ύπαρξής του απόλυτα ενσωματωμένη μέσα στην αιώνια μορφή της φυλής, αιώνιος κι αυτός μαζί της. Γιατί σήμερα μέσα στον καθένα μας υπάρχει ολάκερη η Ελλάδα, ζει μέσα μας με όλους τους αιώνες της ιστορίας της, κοιτάζει μεσ’ από τα μάτια μας με όλους τους ήρωές της”. Και ο ελληνοκεντρικός ποιητής Γιώργος Σαραντάρης, που πέθανε στα τριάντα τρία του χρόνια, προσβεβλημένος από τύφο λόγω των κακουχιών στο μέτωπο του ’40, έλεγε: “Όταν όμως νιώσεις την αναγκαιότητα της θυσίας σαν μόνο τρόπο επιτυχίας της ύπαρξης του Ανθρώπου, τότε ο ηρωισμός θα σου φανεί, όπως είναι, ο λογικός και αναπότρεπτος βίος του συνειδητού ατόμου τού ηθικού εγώ”

Η ζωή μέσα στην εθνική κοινότητα είναι που ελευθερώνει τον άνθρωπο, αφού το κέντρο της ύπαρξης μετατοπίζεται από το εγώ στην κοινωνία των μεριζόμενων προσώπων, από την ατομική συνειδητότητα στην ερωτική προσφορά του προσώπου προς το όλον και στο κατακλυσμό του από αυτό. Στην μεταφυσική αντίληψη αυτή δομικές έννοιες είναι εκείνες του προσώπου και του έθνους. Έννοιες αφετηριακές που πρέπει να υπερβαθούν και όχι να εκμηδενιστούν, που οδηγούν σε πλατύτερα βιώματα: Της αυτοθυσίας και της οικουμενικότητας, αντίστοιχα. Έννοιες όχι περίκλειστες και στατικές, αλλά που προϋποθέτουν άνοιγμα, πρόσφορα, σχέση, διακινδύνευση, έννοιες πλαστικές, όχι άκαμπτες. 

Ένα αιμάτινο συνεχές συνιστούν οι ήρωες – σφάγιο ιερό στο βωμό της θεάς Ελευθερίας (της Μούσας του Παλληκαρίδη) - που διατρέχει τον ιστορικό χρόνο αλλά και τον υπερβαίνει, προεκτεινόμενο ως τον ανατρέποντα τις φυσικές αναγκαιότητες ιδεαλισμό. Πρόκειται για το πεδίο όπου την φυσική νομοτέλεια αντικαθιστά η Πίστη. Έναν Ιδεαλισμό για τους αιθεροβάμονες, που ωστόσο δεν εκπίπτει σε νοητικό πλάσμα και ιδεολόγημα, μια και η αδυσώπητη πραγματικότητα του θανάτου επέρχεται σαν λυτρωτική εντελέχεια. 

Το υπέρλογο της θυσίας, λοιπόν, αποτυπώθηκε στη λαϊκή ψυχή και εκφράστηκε στους αρχαίους χρόνους με τη μορφή της ηρωολατρείας – προγονολατρείας - μυθολογίας και στον Νέο Ελληνισμό διακρίνεται κυρίως στη λατρεία των Νεομαρτύρων της τουρκοκρατίας αλλά και της πληθώρας των στρατιωτικών αγίων. (Η αλλοτρίωση της αρχαίας θρησκείας κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, από το συγκρητισμό και το πλέγμα των δεισιδαιμονιών, συνδέεται εξάλλου με το μαρασμό του κοινοτικού πνεύματος και την κυριαρχία του ατομικισμού). 

Αν σε κάτι σήμερα οι ήρωες έχουν να μας παρασταθούν, αν έχουμε μια οφειλή να εκπληρώσουμε, πέρα απ τον “τοτεμισμό” της επετειακής τους τίμησης, είναι στο μοίρασμα του εαυτού μας, στην προσφορά του. 

του Άγγελου Δημητρίου

Ταυτότητα

Αρχείο

Δημοφιλείς Αναρτήσεις

-Ελεύθερη αναδημοσίευση κειμένων - Ομάδα Ιδεάπολις - επικοινωνία: ideapolisgr@yahoo.gr - Πάτα στις ρίζες σου γερά και κοίτα ψηλά -